ધોરણ 11 | విષય: Gujarati
અધિકારે પોતાની ભૌતિક ઈચ્છાઓ પૂર્ણ કરવા માટે જીનને વશ કર્યો, પણ બદલામાં પોતાની સ્વતંત્રતા અને સામાજિક જીવન ખોઈ બેઠો. તેના મનની વેદના આ મુજબ છે:"હું કેવો અભાગી છું! ચાઇનિઝ શૂઝ મેળવ્યા પણ આ ચાર દીવાલો વચ્ચે જ પહેરીને ફરવાનું! બહાર જઈ શકતો નથી કે કોઈને ઘેર બોલાવી શકતો નથી. પચીસ-પચીસ વર્ષથી આ કારાવાસ જેવી જિંદગી જીવી રહ્યો છું. જીન પાસે બધું જ છે, પણ માનવીય લાગણી નથી. હું એને દોસ્ત બનાવવા માંગું છું, મારી વાતો કહેવા માંગું છું પણ એ તો બહેરો અને પથ્થરવત્ છે! એને માત્ર 'હુકમ'ની જ ભાષા સમજાય છે. આ એકલતા મને કોરી ખાય છે. એક નાના બાળકને ઘરમાં બોલાવ્યો તો આ રાક્ષસી જીને એને મારી નાખ્યો! હવે તો હું લકવાગ્રસ્ત છું, મારે આ જીનથી છૂટવું છે, પણ દવાનો સમય થયો છે... શું કરું? તાળી પાડું તો જીન આવશે પણ મારે એ નથી જોઈતો! આ એકલતા અને લાચારી કરતાં તો ગળામાં શોષ પડીને મરી જવું સારું..."
માણસ ભૌતિક સુખ-સુવિધાઓ, ધન કે ગુલામોથી ક્યારેય સંપૂર્ણ સુખી થઈ શકતો નથી; તેને અન્ય મનુષ્યોનો પ્રેમ, સંવેદના અને સામાજિક સંબંધો જોઈએ છે.
'હુકમ, માલિક' એકાંકીમાં અધિકાર પાસે એવો જીન છે જે ક્ષણવારમાં તેની તમામ ભૌતિક ઈચ્છાઓ (ચા, સુવિધાઓ, ચાઇનિઝ શૂઝ) પૂરી કરી દે છે. તેમ છતાં અધિકાર એકલતાથી હિજરાય છે. જીન પાસે કોઈ સંવેદના નથી, તે માત્ર હુકમ માને છે. અધિકારને કોઈ પોતાની સાથે ઉમળકાથી વાત કરે, તેનાં સુખ-દુઃખમાં સહભાગી થાય તેની તીવ્ર ઝંખના છે. આ એકલતાથી કંટાળીને જ તે એક બાળકને ઘરમાં બોલાવે છે. આ ઘટના સાબિત કરે છે કે માનવી માટે કેવળ ભૌતિક સાધનો પૂરતાં નથી, તે મૂળભૂત રીતે સામાજિક અને સંવેદનશીલ જીવ છે.
'હુકમ, માલિક' એકાંકીનો અંત અત્યંત કરુણ, ધ્રુજાવી દેનારો અને સચોટ છે.
એકાંકીના ત્રીજા દૃશ્યમાં અધિકાર વૃદ્ધ અને અડધા અંગે લકવાગ્રસ્ત છે. તેને તરસ લાગી છે અને દવા લેવી છે, પરંતુ તે જાણે છે કે જો તે ત્રણ તાળી પાડશે તો જીન પ્રગટ થશે. હવે તેને જીનના દાસત્વમાંથી મુક્ત થવું છે, તેથી તે ત્રીજી તાળી ન પડે તે માટે પોતાના ડાબા હાથને જમણા હાથ તરફ જતાં રોકવા અતિશય મથામણ કરે છે. આ તીવ્ર શારીરિક અને માનસિક સંઘર્ષ (સ્ટ્રેઇન)ના કારણે તે પથારીમાં જ મૃત્યુ પામે છે.
પરંતુ મૃત્યુ થતાંની સાથે જ તેનો ડાબો હાથ જમણા હાથ પર અનાયાસે પડી જાય છે અને ત્રીજી તાળી વાગી જાય છે! અટ્ટહાસ્ય સાથે જીન પ્રગટ થાય છે અને મરેલા અધિકાર આગળ ગરદન ઝુકાવીને બોલે છે—"હુકમ, માલિક."
આ અંત દર્શાવે છે કે વાસ્તવિકતામાં 'અધિકાર' માલિક નહોતો પણ જીનનો ગુલામ બની ગયો હતો. માણસ પોતાની તૃષ્ણાઓ અને અહંકારનો ગુલામ બનીને અંતે પોતાના જ હાથ દ્વારા વિનાશ પામે છે તેવો ધારદાર સંદેશ આ અંત આપે છે.