ધોરણ 11 | విષય: Gujarati
‘ખીલા’ એ પ્રિયકાન્ત મણિયારની એક અત્યંત માર્મિક અને પ્રતીકાત્મક રચના છે. આ કાવ્યમાં કવિએ લુહારના પાત્ર દ્વારા સર્જક અને તેની કૃતિ વચ્ચેનો સંવેદનશીલ સંબંધ આલેખ્યો છે.
સર્જક જ્યારે પણ કોઈ વસ્તુનું સર્જન કરે છે, ત્યારે તેની પાછળ નિર્માણ, ઉપયોગિતા અને કલ્યાણની ભાવના હોય છે. લુહારે મકાનો બાંધવા અને આશ્રય ઊભો કરવા માટે ખીલા ઘડ્યા હતા. પરંતુ સમાજના અવિચારી અને ક્રૂર લોકોએ એ જ ખીલાનો ઉપયોગ મહાન પ્રભુ ઈશુને ક્રોસ પર જડી દેવા માટે કર્યો. જ્યારે લુહાર આ જુએ છે ત્યારે તેનો આત્મા કંપાઈ ઉઠે છે. 'ઘડ્યા' (સર્જન) અને 'જડ્યા' (વિનાશ/દુરુપયોગ) શબ્દો દ્વારા કવિએ દર્શાવ્યું છે કે જ્યારે માનવતાહીન સમાજ સર્જકના સર્જનનો વિનાશક કામોમાં દુરુપયોગ કરે છે, ત્યારે સર્જકનું હૃદય અસહ્ય વેદનાથી ભરાઈ જાય છે.
કવિ સુંદરમ્ રચિત ‘હું ચાહું છું’ કાવ્યમાં કવિની ઉચ્ચ દિવ્ય ભાવના અને અદ્ભુત જીવનદ્રષ્ટિ પ્રગટ થાય છે.
સામાન્ય રીતે જગતમાં દરેક મનુષ્ય સુંદર વસ્તુઓ કે વ્યક્તિઓને જ ચાહે છે અને અસુંદર પ્રત્યે અણગમો કે દ્વેષ રાખે છે. પરંતુ કવિ અહીં રાગ-દ્વેષ અને સુંદર-અસુંદરના સાંસારિક દ્વંદ્વોથી ઉપર ઊઠી ગયા છે. કવિ કહે છે કે તેઓ સૃષ્ટિની તમામ સુંદર ચીજોને તો પ્રેમ કરે જ છે, પરંતુ જે અસુંદર રહી ગઈ છે તે તમામ વસ્તુઓને પણ પોતાના નિષ્કામ અને અપાર સ્નેહથી ચાહી-ચાહીને સુંદર બનાવી દેવા માગે છે.
આ કાવ્યનો મુખ્ય ભાવાર્થ એ છે કે પ્રેમમાં પરિવર્તન કરવાની અને અસુંદરને પણ સુંદર બનાવવાની અદ્ભુત શક્તિ રહેલી છે. કવિ જગતમાં વ્યાપ્ત અસુંદરતા, કડવાશ અને દ્વેષને પ્રેમરૂપી અમૃતથી સુંદરતામાં બદલી નાખવા ઈચ્છે છે.