ધોરણ 11 | విષય: Gujarati
‘ભગવાનનો ભાગ’ કાવ્યમાં કવિ રમેશ પારેખે બાળપણની નિર્દોષ શ્રદ્ધા અને મોટપણના સ્વાર્થી મનોભાવ વચ્ચેનો વિરોધાભાસ પ્રગટ કર્યો છે. બાળપણમાં બાળક જે કંઈ મેળવે છે તેમાં ઈશ્વરનો ભાગ જુદો કાઢે છે, પણ મોટા થઈને માણસ સંપત્તિ મેળવવાની લાલચમાં ઈશ્વરને ભૂલી જાય છે.
જ્યારે જીવનના ઉત્તરાર્ધમાં માનવીને પોતાની ભૂલનો અહેસાસ થાય છે, ત્યારે ઈશ્વર ક્યારેય એને ધિક્કારતો નથી પણ પ્રેમથી તેનો સ્વીકાર કરે છે. આ કાવ્યનો મુખ્ય સંદેશ એ છે કે માણસે પોતાના જીવનનો પૂર્વાર્ધ ભલે પોતાના માટે જીવ્યો હોય, પણ ઉત્તરાર્ધ ઈશ્વરભક્તિ, સેવા અને સત્કર્મોમાં સમર્પિત કરીને ‘ભગવાનનો ભાગ’ બનવું જોઈએ.
કાવ્યમાં જીવનની બે અવસ્થાઓ – બાળપણ (શૈશવ) અને મોટપણ (પ્રોઢાવસ્થા) ની સુંદર તુલના કરવામાં આવી છે:
બાળપણ: બાળપણ એ નિર્દોષતા, સરળતા અને નિષ્કપટ શ્રદ્ધાનું પ્રતીક છે. બાળપણમાં મિત્રો બોર, કાતરા કે ચીભડાં ચોરીને લાવે તોપણ તેમાંથી ભગવાન માટે એક ઢગલી અલગ રાખવાનું ભૂલતા નથી. બાળકો માને છે કે રાતે ઈશ્વર આવીને પોતાનો ભાગ ખાઈ જાય છે. અહીં ઈશ્વર સાથેનો સંબંધ પ્રેમ અને સહજતાનો છે.
મોટપણ: મોટપણ એ સ્વાર્થ, ગણતરીબાજ માનસિકતા અને અહંકારનું પ્રતીક છે. મોટા થઈને માણસ બે હાથે ઘણું ભેગું કરે છે અને ઘર, ઘરવખરી, ઢોરઢાંખરના ભાગ પાડે છે પણ ઈશ્વરને 'રબીશ' (નકામા) ગણીને હાસિયામાં ધકેલી દે છે.
આમ, બાળપણ ઈશ્વર નજીક લઈ જાય છે, જ્યારે મોટપણ માણસને ઈશ્વરથી દૂર ધકેલે છે.
આ વિધાન સંપૂર્ણપણે યથાર્થ છે. માણસ જ્યારે નાનો હોય છે ત્યારે એની પાસે ભૌતિક રીતે કંઈ જ નથી હોતું, છતાં એની પાસે અસીમ શ્રદ્ધા અને દિલની ઉદારતા હોય છે. તે પોતાના દરેક સુખ અને આહારમાં ઈશ્વરનો ભાગ જુદો કાઢે છે.
પરંતુ મોટા થતાંની સાથે જ માણસમાં અહંકાર, સ્વાર્થ અને તાર્કિકતા પ્રવેશ કરે છે. તે બે હાથે મિલકત ભેગી કરે છે અને તેના ભાગ પણ પાડે છે. પણ જ્યારે ઈશ્વરના ભાગની વાત આવે ત્યારે તે 'રબીશ! ભગવાન તે વળી કઈ ચીજ છે?' કહીને ઈશ્વરના અસ્તિત્વને જ ફગાવી દે છે. માણસ ધન-સંપત્તિ અને વૈભવમાં એટલો અંધ બની જાય છે કે જીવન આપનાર ઈશ્વર તેના જીવનમાંથી સાવ હાંસિયામાં ધકેલાઈ જાય છે. અંતે જ્યારે ખાલી હાથે ઉભા રહેવાનો વારો આવે છે ત્યારે જ તેને ઈશ્વરની અતિ-આવશ્યકતા સમજાય છે.