ધોરણ 11 | విષય: Gujarati
બિહારીએ નીલાને બાળપણથી જ સાદાઈ, ચારિત્ર્ય અને સંસ્કારોના પાઠ ભણાવ્યા હતા. પરંતુ જ્યારે નીલા ઉંમરલાયક થઈ અને તેના લગ્ન માટે સારા મુરતિયાની શોધ શરૂ કરી, ત્યારે સમાજ તરફથી એવો નકારાત્મક પ્રતિભાવ મળ્યો કે નીલાને 'જમાના પ્રમાણે' રહેતા નથી આવડતું, તે બહુ સાદી છે અને આધુનિક ફૅશન કે છટાથી અજાણ છે.
બિહારીને મનોમંથન થવા લાગ્યું કે તેણે જાતે જ નીલાને આવી સાદી બનાવી છે અને તેના કારણે જ નીલાના લગ્ન થતા નથી. જે સંસ્કારોને તે અત્યાર સુધી ઉત્તમ માનતો હતો, તે જ આજે દીકરીના ભાવિમાં બાધારૂપ બન્યા છે. 'પોતે જ પોતાની દીકરીનું ભાવિ બગાડ્યું છે' એ ગિલ્ટ અને ચિંતાના વિચારો બિહારીના મનને સતત કોરી ખાતા હતા.
બિહારીના પત્ની ગુણિયલની સતત માંદગી અને બાળકી નીલાની સંભાળની આકરી પરિસ્થિતિ જોઈને ઑફિસના સાથીઓ તેના તરફ ભારે આદર અને સહાનુભૂતિપૂર્વકનો પ્રેમ ધરાવતા હતા.
તેઓ બિહારીનું ઑફિસનું કામ આટોપી દેવામાં મદદ કરતા. પોતાના ઘરે કોઈ સારું જમવાનું બન્યું હોય તો બિહારી માટે ખાસ ડબ્બામાં લઈ આવતા અને આગ્રહ કરીને જમાડતા. એટલું જ નહીં, બિહારીની નાની દીકરી નીલા માટે પણ જુદું પડીકું બાંધી લાવતા. ઑફિસના સાથીઓનો આ નિઃસ્વાર્થ પ્રેમ અને સ્નેહ જોઈ બિહારીની આંખો અહેસાન અને ભાવુકતાથી ભરાઈ આવતી.
બિહારી એક આદર્શ પિતા છે જેણે પત્નીના અવસાન પછી દીકરી નીલાને અત્યંત જતન, સંસ્કાર અને સાદાઈથી ઉછેરી છે. પરંતુ દીકરી ઉંમરલાયક થતાં જ્યારે યોગ્ય વરની પસંદગી કરવાની આવી, ત્યારે સમાજના ફૅશનેબલ અને બહ્યાડંબરી માપદંડો સામે બિહારી લાચાર બની જાય છે. સમાજના લોકો નીલાની સાદાઈને 'અકાળે વૃદ્ધત્વ' ગણાવે છે.
દીકરીના ભવિષ્યની ચિંતામાં બિહારી પોતાની જ વિચારસરણીથી વિપરીત થઈ નીલાને ફૅશનેબલ બનવા, સિનેમા જોવા અને આધુનિક વસ્ત્રો પહેરવા દબાણ કરે છે. ગુસ્સામાં નીલાને કડવા વચનો કહી બેસે છે. પરંતુ જ્યારે નીલા પિતાને ખુશ કરવા માટે પોડર, લિપસ્ટિક અને હીલવાળા ચંપલ પહેરીને 'શો કેસની ઢીંગલી' બનીને આવે છે, ત્યારે બિહારીનું હૃદય ચિરાઈ જાય છે. તેને અહેસાસ થાય છે કે આ કૃત્રિમતા નીલાનું સાચું રૂપ નથી. બિહારીની આંતરિક ખેંચતાણ, પશ્ચાત્તાપ અને પુત્રી પ્રત્યેનો અપાર સ્નેહ વાર્તામાં અત્યંત કરુણ રીતે પ્રગટ થાય છે.
‘જમાના પ્રમાણે’ શીર્ષક વાર્તાના મુખ્ય વિષય અને કેન્દ્રવર્તી વિચારને આબેહૂબ વ્યક્ત કરે છે. આજના સમાજમાં વ્યક્તિના આંતરિક ગુણો, સંસ્કાર કે ચારિત્ર્ય કરતાં બાહ્ય ભૌતિકતા, ફૅશન, ઠાઠ-માઠ અને બહ્યાડંબરને વધુ મહત્વ આપવામાં આવે છે, તેને લોકો 'જમાના પ્રમાણે જીવવું' કહે છે.
વાર્તામાં બિહારીની દીકરી નીલા અત્યંત સંસ્કારી, સાદી અને ગુણયલ છે. પરંતુ સમાજ તેને 'જમાના પ્રમાણે' ન હોવાનું કહી નકારે છે. પિતા બિહારી દીકરીના સુખ માટે તેને 'જમાના પ્રમાણે' ઢાળવાનો પ્રયત્ન કરે છે, પરંતુ જ્યારે નીલા કૃત્રિમ શણગાર સજીને સામે આવે છે ત્યારે પિતાને ભાન થાય છે કે સહજતા અને સાચા સંસ્કારો જ સાચું સૌંદર્ય છે, કૃત્રિમતા નહીં.
વાર્તા આજના સમાજની આંધળી દોડ અને કૃત્રિમતા પર કટાક્ષ કરે છે. આથી વાર્તાનું શીર્ષક ‘જમાના પ્રમાણે’ અત્યંત યોગ્ય, સચોટ અને સાર્થક છે.