ધોરણ 11 | విષય: Gujarati
ધૂળીના પતિ અને પુત્ર ખૂબ મહેનત કરી કરીને અકાળે મરી ગયા હતા. ધૂળી માનતી હતી કે આ બળદ તેના મરનાર પતિ અને પુત્રની કમાણીના હતા, તેથી તે બળદ દ્વારા કમાયેલું કે બળદને વેચીને મળેલું પોતે ખાઈ ન શકે. આ વિચારથી તેણે બે બળદ વેચી દીધા.બળદ વેચતાં જે રૂ. ૬૦૦ ઉપજ્યા તે લઈને તે ગામના લહેરચંદ શેઠ પાસે ગઈ. તે રૂપિયામાંથી પાણીની ભારે તંગીવાળા નજીકના ગામમાં લોકો માટે કૂવો અને હવાડો બનાવડાવ્યો.
લેખક રવિશંકર મહારાજ ધૂળીને મળ્યા પછી મનોમન વિચારમાં ગરકાવ થઈ જાય છે કે આ અણઘણ અને ગરીબ સ્ત્રીમાં સર્વસ્વ અર્પણ કરવાની આવી અદભુત શક્તિ અને ઉચ્ચ ધર્મબુદ્ધિ ક્યાંથી આવ્યા હશે?
તેઓ સમજે છે કે ધૂળીનો આ ભક્તિભાવ અને ત્યાગભાવ તેની શરીરશ્રમથી જીવવાની નિષ્ઠા અને "મારા પરસેવાનું જ હું ખાઈશ" એવા સ્વમાનમાંથી જ જન્મ્યો છે. લેખક વિચારે છે કે આવી કેટલીય સ્વાર્પણપ્રેમી સ્ત્રીઓના છૂપા ત્યાગ અને તપના પ્રભાવે જ આપણી ભારતીય સંસ્કૃતિ આજે પણ જીવંત છે.
ધૂળી એક અત્યંત શ્રમનિષ્ઠ, સ્વમાની અને પરમાર્થી સ્ત્રી હતી. તેની પ્રવૃત્તિઓ નીચે મુજબ હતી:
પતિ અને પુત્રના અવસાન પછી પણ તેણે હિંમત ન હારી અને દીકરી સાથે મહેનત-મજૂરી (લાકડા-ઘાસ લાવવાનું કામ) કરીને જીવવાનું પસંદ કર્યું.
બળદ વેચેલા પૈસામાંથી તંગીવાળા ગામમાં પાણીનો કૂવો અને હવાડો બંધાવ્યો.
પોતાની ૨૫ વીઘા જમીન કૂતરાંની રોટી અને પરબડી (પક્ષીઓ) માટે દાનમાં આપી દીધી.
પોતાની પાસે બચેલા રૂપિયામાંથી રામજી મંદિરમાં ભગવાનનો ચાંદીનો મુગટ બનાવડાવ્યો અને ગામમાં પાણીની પરબ મંડાવી.
દુકાળ વખતે મફતમાં મળતો ધર્માદાનો ગોળ લેવાનો નકાર કરી, પૈસા આપીને જ ચણા ખરીદીને ખાધા.
આ વાક્ય ધૂળીના ઉચ્ચ ચારિત્ર્ય, સ્વાભિમાન અને શ્રમગૌરવનું દર્શન કરાવે છે. દુકાળના સમયે સરકાર કે સંસ્થાઓ તરફથી મફત ગોળ આપવામાં આવતો હતો. ધૂળી પોતે ગરીબ અને વિધવા હોવા છતાં મફત ગોળ લેવાની સાફ ના પાડે છે.
લેખક જ્યારે તેને કારણ પૂછે છે ત્યારે તે નિર્દોષતાથી અને ખુમારીથી કહે છે કે પોતાની પાસે જે મિલકત હતી તે તો તેણે પુણ્યકામમાં આપી દીધી છે, પણ હવે પોતે જાતમેહનત કરીને જીવે છે. જે મનુષ્ય પોતાના હાથપગ સાજા હોય અને શ્રમ કરી શકતો હોય, તે મફતનું કે ધર્માદાનું (દાનનું) ખાઈને પોતાનું આત્મસન્માન વેચી ન શકે. પોતાના પરસેવાની કમાણી જ પવિત્ર છે—એવો ગૂઢ નૈતિક સંદેશ આ વાક્યમાં સમાયેલો છે.