ધોરણ 11 | విષય: Gujarati
પ્રકૃતિના ગુણો મુખ્યત્વે ત્રણ છે:
સત્ત્વગુણ (સાત્ત્વિક): તે પ્રકાશક, નિર્મળ અને અનામય (રોગરહિત) છે. તેની અસરથી મનુષ્યમાં જ્ઞાન, સુખ, શાંતિ, પવિત્રતા અને સત્કર્મો પ્રત્યે પ્રેમ જાગે છે.
રજોગુણ (રાજસ): તે તૃષ્ણા, આસક્તિ અને કામનાઓ ઉત્પન્ન કરે છે. તેની અસરથી મનુષ્યમાં રાગ, દ્વેષ, ચંચળતા અને અશાંતિ વધે છે.
તમોગુણ (તામસ): તે અજ્ઞાનમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. તેની અસરથી મનુષ્યમાં આળસ, પ્રમાદ (બેદરકારી), નિદ્રા અને મોહ પેદા થાય છે.
ત્રણેય ગુણોની સામાન્ય ઓળખ આ મુજબ છે:
સત્ત્વગુણ: જ્યારે મનુષ્યમાં જ્ઞાનનો પ્રકાશ, વિવેકબુદ્ધિ અને શાંતિ અનુભવાય ત્યારે સત્ત્વગુણ પ્રધાન છે તેમ જાણવું.
રજોગુણ: જ્યારે મનુષ્યમાં લોભ, અશાંતિ, ફળની આશાવાળા કામો કરવાની પ્રવૃત્તિ અને તૃષ્ણા વધે ત્યારે રજોગુણ વધ્યો છે તેમ જાણવું.
તમોગુણ: જ્યારે મનુષ્યમાં અજ્ઞાન, અપ્રકાશ, આળસ, બેદરકારી અને મોહ વધે ત્યારે તમોગુણ પ્રધાન છે તેમ જાણવું.
પ્રસન્નતા: સાત્ત્વિક આહાર, સાત્ત્વિક વિચારો અને સત્ત્વગુણ મનુષ્યના મનને પ્રસન્ન અને શાંત રાખે છે.
ક્ષમા: જ્ઞાન, વિવેકબુદ્ધિ અને આત્મસંયમ મનુષ્યમાં ક્ષમાભાવ જગાડે છે.
ઉત્સાહ: રજોગુણ અને સતત પ્રવૃત્તિશીલતા મનુષ્યમાં કાર્ય કરવાનો ઉત્સાહ લાવે છે, પરંતુ જો તે સાત્ત્વિક બુદ્ધિ સાથે જોડાય તો ઉત્સાહ સત્કર્મોમાં પરિણમે છે.
આ એક સનાતન શ્લોક-પંક્તિ છે, જે જ્ઞાન અને શિક્ષણની પ્રક્રિયાના ચાર તબક્કા દર્શાવે છે:
અધીતી (અધ્યાય/વાચન): શાસ્ત્રો કે જ્ઞાનનું અધ્યયન કરવું.
બોધ: વાંચેલા જ્ઞાનનો યોગ્ય અર્થ સમજવો (જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવું).
આચરણ: પ્રાપ્ત કરેલા જ્ઞાનને પોતાના દૈનિક જીવનમાં ઉતારવું અને આચરવું.
પ્રચારણ: આચરવામાં આવેલા જ્ઞાનનો સમાજમાં પ્રચાર-પ્રસાર કરવો અને અન્યોને શીખવવું.
આમ, કેવળ વાંચવાથી જ્ઞાન પૂરું થતું નથી, પણ તેને જીવનમાં ઉતારીને અન્ય સુધી પહોંચાડવું એ જ જ્ઞાનની પૂર્ણતા છે.
ગીતા મુજબ દાનના ત્રણ પ્રકાર છે:
સાત્ત્વિક દાન: દેશ, કાળ અને યોગ્ય પાત્ર જોઈને, બદલાની અપેક્ષા વગર કર્તવ્ય સમજીને આપેલું દાન.
ઉદાહરણ: જરૂરિયાતમંદ ગરીબ વિદ્યાર્થીને ભણતર માટે ચોપડાં કે ફી આપવી.
રાજસ દાન: બદલાની આશાથી, ફળ મેળવવાની ઈચ્છાથી કે દંભ/પ્રશંસા મેળવવા કષ્ટપૂર્વક આપેલું દાન.
ઉદાહરણ: નામ છપાવવા કે વાહવાહી મેળવવા માટે મંદિરમાં તક્તિ મૂકાવીને દાન આપવું.
તામસ દાન: યોગ્ય સ્થાન, સમય કે પાત્રનો વિચાર કર્યા વગર, અનાદર કે તિરસ્કાર સાથે આપેલું દાન.
ઉદાહરણ: વ્યસની વ્યક્તિને કુટેવો પોષવા માટે આપેલા પૈસા કે કોઈને ભીખારી સમજીને તરછોડીને ફેંકેલા પૈસા.
| આહારનો પ્રકાર | ગીતાના કયા શ્લોકમાં ઉલ્લેખ છે? | સમજૂતી | ઉદાહરણ |
|---|---|---|---|
| સાત્ત્વિક | 17.8 | આયુષ્ય, સત્ત્વ, બળ, આરોગ્ય અને સુખ વધારનારો, રસમય અને સ્નિગ્ધ આહાર. | દૂધ, ઘી, તાજા ફળો, શાકભાજી, તાજું અને સાત્વિક અન્ન. |
| રાજસ | 17.9 | અતિ કડવો, અતિ ખાટો, ખારો, વધારે ગરમ, તીખો, શુષ્ક અને દાહક આહાર જે રોગ આપે છે. | અતિ મસાલેદાર વાનગીઓ, અતિ તીખા-તળેલા પદાર્થો, ચટપટો ખોરાક. |
| તામસ | 17.10 | એક પ્રહરથી વધુ સમયનો વાસી, ગતરસ, દુર્ગંધયુક્ત, એંઠો અને અપવિત્ર આહાર. | વાસી ખોરાક, દારૂ/વાસી પદાર્થો, દૂષિત કે એંઠું અન્ન. |