chapter 6

ધોરણ 11 | విષય: Gujarati

1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક-એક વાક્યમાં લખો :

સાચો જવાબ: મંડળીને વધુ આવક કરી આપવા માટે બાપુલાલ જૂનાં નાટકોને, જયશંકરની ભૂમિકાને કેન્દ્રમાં રાખીને, ઝડપથી રંગમંચ પર મૂકવા માગતા હતા.

સાચો જવાબ: ‘વિક્રમચરિત્ર’ નાટકમાં જયશંકરે ‘રંભા દૂધવાળી’ ની ભૂમિકા ભજવી હતી.

સાચો જવાબ: મિલોએ ‘વિક્રમચરિત્ર’ નાટકનું મશહૂર ગીત ‘કોઈ દૂધ લ્યો દિલરંગી’ પંક્તિનો સાડી અને ધોતિયાની કિનાર ઉપર છપાવીને ઉપયોગ કર્યો હતો.

સાચો જવાબ: જયશંકર સુંદરીના અભિનય ગુરુ બાપુલાલ નાયક હતા.

સાચો જવાબ: ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી રચિત મહાનવલ ‘સરસ્વતીચંદ્ર’નો ચોથો ભાગ વાંચવામાં ખૂબ રસ પડ્યો હોવાથી બાપુલાલને આખી રાતનો ઉજાગરો થયો હતો.

સાચો જવાબ: ‘સુંદરી’ના પાત્રને જીવંત બનાવવા માટે જયશંકરે શેક્સપિયરની ‘ડેસ્ડીમોના’ અને ભાવભૂતિ રચિત ‘માલતીમાધવ’ની ‘માલતી’નો ગહન અભ્યાસ કર્યો હતો.
2. નીચેના પ્રશ્નોના બે-ત્રણ વાક્યમાં ઉત્તર લખો :

સાચો જવાબ: ‘જુગલ જુગારી’ નાટકના વાચિક અભિનય વખતે જયશંકરની આંખમાંથી આંસુ વહી રહ્યા હતા. આ જોઈને બાપુલાલે તેમને ઉત્સાહિત કરતાં કહ્યું કે, "જે અસર અત્યારે તને થઈ છે, તે જ અસર રંગમંચ પર પ્રેક્ષકો પર થશે અને આવી અસર ઊભી કરવી એ જ નટનું સાચું કર્તવ્ય છે."

સાચો જવાબ: નાટક પૂરું થયા પછી કૃષ્ણાબહેને તેમના પતિ બાબુભાઈને કહ્યું કે, "શેઠ, આ લલિતા તો જાણે અસલ આપણી ગુલાબ! એવું જ હસવું, એવું જ બોલવું અને એનાં જ વસ્ત્રોની સજાવટ કરી હતી કે હું તો ભ્રમમાં જ પડી ગઈ કે આપણી ગુલાબ રંગમંચ ઉપર ક્યાંથી આવી?"

સાચો જવાબ: જયશંકર ભોજકે ‘સરસ્વતીચંદ્ર’ નવલકથાના ચારેય ભાગ ક્રમે ક્રમે સાત વાર વાંચ્યા. તે વાંચવાથી તેમને કઠણ ભાષા, પ્રેમની આંટીઘૂંટી, વિરહની વેદના, રાજકીય અને સામાજિક પરિસ્થિતિ તથા તળ ગુજરાતના સુરેખ પાત્રો દ્વારા સ્ત્રીત્વનો સાચો મર્મ સમજાવા લાગ્યો.

સાચો જવાબ: જયશંકરના મનોજગત પર ‘સરસ્વતીચંદ્ર’ નવલકથાના કુમુદસુંદરી, કુસુમ, ગુણસુંદરી, અલકિશોરી, સૌભાગ્યદેવી, મેનારાણી અને ચંદ્રાવલીમૈયા જેવાં વિવિધ નારીપાત્રોએ ઘેરી અસર કરી હતી.

સાચો જવાબ: જ્યારે જયશંકરે 'સરસ્વતીચંદ્ર' વાંચીને તેમાં આલેખાયેલાં નારીપાત્રોની સંવેદનાઓને આત્મસાત કરી, તથા અરીસા સામે ઊભા રહી સ્ત્રી-વેશ ધારણ કરી પોતાનામાં એક પૂર્ણ સ્ત્રી (ગરવી ગુજરાતણ)નું રૂપ પ્રગટ થતું જોયું, ત્યારે તેમની સુંદરીની શોધ પૂર્ણ થઈ.

સાચો જવાબ: ગોવર્ધનરામભાઈએ મોકલેલા ‘સરસ્વતીચંદ્ર’ નાટકના પહેલા અંકનું કથાનક મુંબઈની પ્રજાને ગમશે નહીં તેવું નાટક મંડળીવાળાઓને લાગ્યું. આથી તેમણે નાટક ભજવવાનું માંડી વાળ્યું, જેથી જયશંકરની ‘કુમુદ’ની ભૂમિકા ભજવવાની ઇચ્છા મનમાં જ અધૂરી રહી ગઈ.

સાચો જવાબ: જયશંકર ઉત્તમ સાહિત્યિક પુસ્તકો, નવલકથાઓ, કાવ્યો અને ‘બુદ્ધિપ્રકાશ’ જેવા માસિકો વાંચીને તથા સમાજની સ્ત્રીઓ અને નાટ્યપાત્રોના સૂક્ષ્મ અવલોકન દ્વારા પોતાના અભિનયની ગૂંચો ઉકેલતા હતા.

સાચો જવાબ: શેક્સપિયરની ‘ડેસ્ડીમોના’ અને ‘માલતી’ જેવાં પાત્રોનો અભ્યાસ કરીને તથા સતત છ માસની સઘન તાલીમ અને આત્મચિંતન પછી જયશંકર ‘સુંદરી’ની ભૂમિકાને પૂરેપૂરો ન્યાય આપી શક્યા.
3. નીચેના પ્રશ્નોના સવિસ્તર ઉત્તર લખો :

સાચો જવાબ: જયશંકર ભોજકે માત્ર ૧૨ વર્ષની નાની વયે ‘સૌભાગ્યસુંદરી’ નાટકમાં ‘સુંદરી બાલા’ની સ્ત્રી ભૂમિકા ભજવીને પોતાની રૂપાંતરયાત્રાનો પ્રારંભ કર્યો હતો. એક પુરુષ હોવા છતાં સ્ત્રીના મનોભાવો, લાવણ્ય, લજ્જા અને ચાલવાની છટાને તેમણે પોતાનામાં એ રીતે આત્મસાત કર્યા કે લોકો તેમને 'જયશંકર' મટીને 'સુંદરી' તરીકે ઓળખવા લાગ્યા. ‘વિક્રમચરિત્ર’માં રંભા, ‘જુગલ જુગા૨ી’માં લલિતા અને ‘સરસ્વતીચંદ્ર’ના નારીપાત્રોના અભ્યાસ દ્વારા તેમની આંતરિક સ્ત્રી-ચેતના પ્રગટી. અરીસા સામે કલાકો સુધી અભિનય કરી તેમણે પુરુષમાંથી એક ગર્વવંતી ગુજરાતણ સ્ત્રીનું રૂપ ધારણ કર્યું. પ્રેક્ષકોના અપાર પ્રેમ અને પોતાની કલાસાધનાથી તેઓ ‘સુંદરી’ તરીકે અમર બની ગયા.

સાચો જવાબ: સ્ત્રીપાત્રને જીવંત અને તાદ્રશ બનાવવા જયશંકરે અનેક વિશિષ્ટ પ્રયત્નો કર્યા: ૧. સૂક્ષ્મ અવલોકન: બાબુભાઈના ઘરે આવેલી કન્યાના હાવભાવ, હસવાની છટા અને વસ્ત્રપરિધાન (પોલકાની બો બાંધવાની રીત)નું અવલોકન કરીને ‘લલિતા’નું પાત્ર ઘડ્યું. ૨. સાહિત્યનો અભ્યાસ: ‘સરસ્વતીચંદ્ર’ નવલકથા સાત વાર વાંચીને તેના નારીપાત્રોના હૃદયના ભાવો સમજ્યા. ઉપરાંત શેક્સપિયરની ‘ડેસ્ડીમોના’ અને ‘માલતી’ જેવા પાત્રોનો પણ અભ્યાસ કર્યો. ૩. અરીસા સામે રિયાઝ: નવલકથા હાથમાં રાખી અરીસા સામે મોટેથી વાંચીને પાત્રોના ભાવ સાથે પોતાના ભાવોનું સમત્વ મેળવવા સખત આત્મ-અભ્યાસ કર્યો.

સાચો જવાબ:

‘પરકાયા પ્રવેશ’ એટલે પોતાના મૂળ અસ્તિત્વને ભૂલીને અન્યના પાત્ર કે ભાવમાં સંપૂર્ણપણે લીન થઈ જવું. ‘સુંદરીની શોધ’ પાઠમાં જયશંકર ભોજક પુરુષ હોવા છતાં રંગમંચ પર સ્ત્રીના વેશમાં એ રીતે લીન થઈ જાય છે કે તેમને તેઓ સ્ત્રીના વસ્ત્રો, લહેકો, લજ્જા અને ગરવી ચાલને માત્ર ઉપરછલ્લી રીતે નકલ કરવાને બદલે પોતાના અંતરાત્માથી સ્ત્રી-ભાવોને પ્રગટ કરે છે. જ્યારે તેઓ અરીસામાં પોતાનું પ્રતિબિંબ જુએ છે ત્યારે તેમને જયશંકર નહીં પણ લાવણ્યમય ગરવી ગુજરાતણ દેખાય છે. આ તન્મયતા અને કલાત્મક રૂપાંતરણ જ પુરવાર કરે છે કે આ આત્મકથાખંડ 'પરકાયા પ્રવેશ'નું ઉત્તમ અને શ્રેષ્ઠ દૃષ્ટાંત છે.પોતાને જ ભાષ થાય છે કે 'હું પુરુષ નથી જ, પણ એક સ્ત્રી છું'.


```php
Warning: session_start(): Session cannot be started after headers have already been sent in /home/u367000040/domains/gyanistudent.in/public_html/footer.php on line 8
```