ધોરણ 11 | విષય: Gujarati
ચક્રવાકી ચક્રવાકને એવા સ્થળે જઈને વસવાનું કહે છે જ્યાં સૂર્યનો પ્રકાશ સદૈવ (હંમેશાં) રહેતો હોય અને જ્યાં ભાગ્ય (દૈવ) વધુ દયાળુ કે કરુણાસભર હોય.
ચક્રવાકી આમ કહે છે કારણ કે સૂર્યાસ્ત થતાં જ વિધિના વિધાન મુજબ ચક્રવાક અને ચક્રવાકીને વિખૂટાં પડવું પડે છે. વિરહની આ અસહ્ય વેદના તેનાથી સહન થતી નથી, તેથી તે હંમેશાં સાથે રહી શકાય તેવા પ્રકાશમય સ્થળે જવા ઝંખે છે.
કવિ કાન્તે કાવ્યમાં ચક્રવાક-ચક્રવાકી યુગલ માટે વિવિધ સુંદર શબ્દો વાપર્યા છે, જેમ કે:
ચક્રવાક/નાથ/પ્રિયતમ/પ્રણયવીર/પતિ (ચક્રવાક માટે)
પ્રિયા/ચક્રવાકી/ભીરુ શ્યામા/લલના/પ્રિય સખી (ચક્રવાકી માટે)
યુગલ માટે: ચક્રવાકમિથુન, પક્ષીયુગલ, વિહગયુગ્મ, દંપતી, મિથુન, પ્રેમી, સ્નેહબાલ, દ્વિજયુગલ.
‘ચક્રવાકમિથુન’ ખંડકાવ્યમાં ચક્રવાક અને ચક્રવાકીના જીવન પર નિયતિ (કુદરતના ક્રમ)નો આકરો પ્રભાવ જોવા મળે છે. દિવસ દરમિયાન બંને પક્ષીઓ પ્રકૃતિના ખોળામાં જલક્રીડા કરે છે, આલિંગન બદ્ધ થાય છે અને પ્રેમસુખ માણે છે. પરંતુ સૂર્યાસ્ત થતાં જ નિયતિના ક્રમ મુજબ તેમને વિખૂટાં પડવું પડે છે.
રાત્રિનો અંધકાર તેમના માટે વિરહની કારમી વેદના લઈને આવે છે. બંને એકબીજા વિના તરફડે છે. નિયતિના આ વિધિચક્ર કે દમન સામે તેમનો નિષ્પાપ પ્રેમ લાચાર બની જાય છે. ભૌતિક જગતમાં સૂર્યાસ્તની સાથે વિયોગ એ જ તેમની વજ્ર જેવી કઠોર નિયતિ છે.
‘ચક્રવાકમિથુન’ ખંડકાવ્યનો અંત અત્યંત ભાવવાહી અને દિવ્ય છે. સંધ્યાકાળે વિરહની અસહ્ય વેદનાથી ઘેરાયેલું પક્ષીયુગલ આખરે નયનો મીંચીને અંધકારભરી ઊંડી ખીણમાં એકસાથે ઝંપલાવે છે (મૃત્યુને વહાણું કરે છે). પરંતુ જેવું તેઓ ખીણમાં પડે છે, તે સાથે જ તેમને એક અદ્ભુત દિવ્ય પ્રકાશ દેખાય છે.
ત્યાં તેમને કોઈ અલૌકિક દુનિયાના દર્શન થાય છે. કાવ્યની અંતિમ પંક્તિ—"ક્યહીં અચેતન એક દીસે નહીં !" દર્શાવે છે કે આ ભૌતિક સંસારમાં જે વિયોગ હતો, તે પરમ ચૈતન્યમય દિવ્ય લોકમાં કાયમી મિલનમાં પરિણમે છે. કવિ કાન્તની ઈશ્વર પ્રત્યેની શ્રદ્ધા આ અંતમાં અમર આશા અને દિવ્ય વિજય પ્રગટ કરે છે.