ધોરણ 11 | విષય: History
ઇતિહાસ-લેખનનો અર્થ: ઇતિહાસ એટલે માત્ર રાજા-મહારાજાઓનાં યુદ્ધો કે વંશાવલીઓનું વિવરણ નહીં, પરંતુ પ્રાપ્ત થયેલાં સાધનો અને પુરાવાઓનો વૈજ્ઞાનિક ઢબે ઉપયોગ કરીને ભૂતકાળની રાજકીય, સામાજિક, આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક પરિસ્થિતિનું સત્યતાપૂર્વક મૂલ્યાંકન કરવું. ઇતિહાસકાર ઐતિહાસિક આધારભૂત પુરાવાઓને તપાસીને હકીકત અને કલ્પના વચ્ચેનો ભેદ স্পষ্ট કરે છે.
ઇતિહાસ જાણવાનાં સાધનો: ઇતિહાસકારો ઇતિહાસ જાણવાનાં સાધનોને મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચે છે:
અલેખિત સાધનો (પુરાતત્ત્વીય સાધનો):
પથ્થરો, ધાતુઓ, માટીનાં વાસણો, મુદ્રાઓ, હાડપિંજરો, દટાયેલાં શહેરો અને ગામડાં વગેરે.
લેખિત સાધનો:
ધાર્મિક સાહિત્ય: વેદો (ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ, અથર્વવેદ), બ્રાહ્મણગ્રંથો, ઉપનિષદો, રામાયણ, મહાભારત, પુરાણો, બૌદ્ધ સાહિત્ય (ત્રિપિટક, જાતકકથાઓ) અને જૈન સાહિત્ય (આગમગ્રંથો).
ધર્મેતર સાહિત્ય: મનુસ્મૃતિ, કૌટિલ્યનું અર્થશાસ્ત્ર, પાણિનિનું અષ્ટાધ્યાયી, કાલિદાસના નાટકો, કલ્હણની 'રાજતરંગિણી', બાણભટ્ટનું 'હર્ષચરિત' અને દક્ષિણ ભારતનું સંગમસાહિત્ય.
સિક્કાઓ અને શિલાલેખો: પંચમાર્ક સિક્કા, અશોકના શિલાલેખો, સ્તંભલેખો અને તામ્રપત્રો.
વિદેશી પ્રવાસીઓની પ્રવાસનોંધો: મેગેસ્થનિઝની 'ઇન્ડિકા', પ્લિની અને ટોલેમીના ગ્રંથો, ચીની યાત્રીઓ (ફાહિયાન, યુઅન-શ્વાંગ, ઇત્સિંગ) નાં વર્ણનો.
અલેખિત સાધનોનો અર્થ: જે સાધનોમાં કોઈ પણ પ્રકારની લેખિત સામગ્રી કે લખાણ મળતું નથી, પરંતુ ઉત્ખનન (ખોદકામ) દરમિયાન ભૂગર્ભમાંથી ભૌતિક અવશેષો મળે છે તેને અલેખિત અથવા પુરાતત્ત્વીય સાધનો કહે છે.
મુખ્ય અલેખિત સાધનો: પ્રાચીન પથ્થરો, ધાતુઓ, માટીનાં વાસણો, મુદ્રાઓ, હાડપિંજરો, નૃવંશશાસ્ત્રીય સાધનો, દટાયેલાં શહેરો અને ગામડાં વગેરે.
અલેખિત સાધનોનું મહત્ત્વ:
પુરાતત્ત્વશાસ્ત્રનો ઉપયોગ: પુરાતત્ત્વશાસ્ત્રીઓ પ્રાચીન સ્થળોનું ખોદકામ કરીને મળેલી સામગ્રીનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ કરે છે અને વીતેલા યુગના માનવ જીવન વિશે ધારણાઓ બાંધે છે.
પ્રાગૈતિહાસિક કાળનો આધાર: જે કાળમાં લિપિ કે લખાણની શોધ નહોતી થઈ (જેમ કે ૧૪ લાખ વર્ષ પહેલાંના માનવથી લઈને હડપ્પીય સમય સુધીનો ગાળો) તેવા સમયનો ઇતિહાસ માત્ર આ અલેખિત સાધનો દ્વારા જ જાણી શકાય છે.
યુગ-વિભાજન: અલેખિત સાધનોના આધારે ઇતિહાસને પુરાપાષાણયુગ, મધ્યપાષાણયુગ, નવપાષાણયુગ, તામ્રપાષાણયુગ, તામ્ર-કાંસ્યયુગ અને લોહયુગ જેવા તબક્કાઓમાં વહેંચવામાં આવે છે.
ઇતિહાસકારો ખોદકામ દરમિયાન મળી આવેલા અલેખિત કે પુરાતત્ત્વીય અવશેષોનો સમય નક્કી કરવા માટે કેટલીક ચોક્કસ বৈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરે છે:
રેડિયોકાર્બન-14 (C-14) પદ્ધતિ:
આ સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ છે.
કાર્બન-14 એ તમામ સજીવોમાં રહેલું તત્ત્વ છે. સજીવના મૃત્યુ પછી કાર્બન-14 ધીમે ધીમે ક્ષીણ થઈને વાતાવરણમાં ભળવા લાગે છે.
વાતાવરણમાં કે અવશેષમાં કાર્બન-14 કેટલા પ્રમાણમાં બાકી રહ્યો છે તેના વિશ્લેષણ પરથી તે જીવ કે અવશેષની ચોક્કસ ઉંમર નક્કી કરવામાં આવે છે.
પરાગવિશ્લેષણ પદ્ધતિ (Pollen Analysis):
વનસ્પતિના અવશેષો અને પરાગરજની મદદથી તે સમયની આબોહવા, વનસ્પતિનો પ્રકાર અને તેનો સમયગાળો નક્કી કરવામાં આવે છે.
ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય અભ્યાસ (Geological Study):
ખડકો, ખાણો અને માટીના સ્તરોના અભ્યાસ દ્વારા એ નક્કી કરી શકાય છે કે તેમાંથી મળી આવેલી ધાતુઓ કે પથ્થરો કેટલા જૂના સમયના છે.
સિક્કા અને લિપિ વિશ્લેષણ:
લેખિત સાધનોમાં શિલાલેખો, તામ્રપત્રો કે સિક્કાઓ પર દર્શાવેલી સાલ/સંવત, રાજવીઓનાં નામ અને લિપિના વિકાસના આધારે પણ સમય નક્કી થાય છે.
પ્રાચીન ભારતીય પરંપરા: પ્રાચીન ભારતમાં પશ્ચિમી દેશોની જેમ તારીખ-વાર ઘટનાઓ ગોઠવવાની પદ્ધતિ ન હતી, પરંતુ પુરાણોમાં સતયુગ, ત્રેતાયુગ, દ્વાપરયુગ અને કળિયુગના માધ્યમથી ઇતિહાસ-લેખન થયેલું છે. જેમાં શાસકો, રાજવંશો અને તેમની સિદ્ધિઓની ચર્ચા છે. ઈ.સ. ૧૨મી સદીમાં કલ્હણે કાશ્મીરનો આધુનિક ઢબે ઇતિહાસ દર્શાવતો ગ્રંથ 'રાજતરંગિણી' લખ્યો.
બ્રિટિશ કાળ દરમિયાન ઇતિહાસ-લેખન (18મી સદી):
અંગ્રેજોએ ભારત પર શાસન કરવા માટે ભારતીય ગ્રંથોનો અનુવાદ કરાવ્યો. ઈ.સ. 1784માં 'રોયલ એશિયાટિક સોસાયટી ઓફ બંગાળ' ની સ્થાપના થઈ, જેણે 'મનુસ્મૃતિ'નો અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કર્યો.
જર્મન વિદ્વાન મેક્સમૂલરે ભારતીય સાહિત્યનું નિરૂપણ કર્યું.
જેમ્સ પ્રિન્સેપે ઈ.સ. 1837માં અશોકના શિલાલેખની બ્રાહ્મી લિપિ ઉકેલી.
વિન્સન્ટ આર્થર સ્મિથે 'Early History of India' લખ્યું, જેમાં બ્રિટિશ દૃષ્ટિકોણથી ભારતીય શાસન કરતાં બ્રિટિશ શાસનને શ્રેષ્ઠ દર્શાવવાનો પ્રયાસ થયો હતો.
રાષ્ટ્રવાદી ઇતિહાસ-લેખન: બ્રિટિશરોના દૃષ્ટિકોણ સામે ભારતીય રાષ્ટ્રવાદી વિદ્વાનોએ ભારતની પ્રાચીન સંસ્કૃતિનું ગૌરવ પુનઃસ્થાપિત કરવા ઇતિહાસ લખ્યો. જેમાં ડૉ. આર. જી. ભાંડારકર અને વિ. કે. રાજવડે મુખ્ય હતા.
સ્વતંત્રતા પછીનું ઇતિહાસ-લેખન: આઝાદી પછી માત્ર રાજકીય ઇતિહાસને બદલે સામાજિક, આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક બાબતો પર લેખન શરૂ થયું. એ. એલ. બાશમ ('દ વન્ડર ધેટ વોઝ ઇન્ડિયા') અને ડી. ડી. કોસામ્બી ('ઇન્ટ્રોડક્શન ઇન ધ સ્ટડી ઓફ ઇન્ડિયન હિસ્ટરી') આ ક્ષેત્રના અગ્રણી લેખકો છે.
પ્રાચીનકાળથી ભારત વિશ્વના અન્ય દેશો સાથે વેપાર, ધર્મ અને રાજદ્વારી સંબંધોથી જોડાયેલું રહ્યું છે. વિદેશી મુસાફરોના અહેવાલો તટસ્થ અને નિષ્પક્ષ માહિતી આપતા હોવાથી ઇતિહાસ જાણવા માટે ખૂબ અગત્યના છે:
ગ્રીક અને રોમન મુસાફરો:
ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યના દરબારમાં સેલ્યુકસ નિકેટરનો રાજદૂત મેગેસ્થનિઝ આવ્યો હતો. તેણે 'ઇન્ડિકા' ગ્રંથમાં મૌર્યકાલીન શાસનવ્યવસ્થા, સમાજ અને વેપારનું સુંદર વર્ણન કર્યું છે.
ટોલેમીના 'નેચરલ જિયોગ્રાફી' અને પ્લિનીના ગ્રંથોમાંથી ભારત અને રોમ વચ્ચેના વેપાર તથા ભારતીય બંદરોની માહિતી મળે છે.
અજ્ઞાત લેખક દ્વારા રચિત 'પેરિપ્લસ ઓફ ધ એરિથ્રિયન સી' માંથી પ્રાચીન ભારતીય બંદરોનો અહેવાલ મળે છે.
ચીની યાત્રીઓ:
બૌદ્ધ ધર્મના અભ્યાસ અર્થે ભારતમાં આવેલા ચીની યાત્રીઓ ફાહિયાન, યુઅન-શ્વાંગ (હ્યુ-એન-ત્સાંગ) અને ઇત્સિંગ મુખ્ય હતા.
તેમણે સમ્રાટ હર્ષવર્ધનનું શાસન, નાલંદા વિશ્વવિદ્યાલય, બૌદ્ધ ધર્મની સ્થિતિ અને તત્કાલીન સમાજજીવનનું આંખેદેખ્યું આલેખન કર્યું છે.
આમ, સ્થાનિક સાહિત્યની સાથોસાથ વિદેશી મુસાફરોની પ્રવાસનોંધોને સરખાવીને ભારતનો ઇતિહાસ વધુ સ્પષ્ટ અને આધારભૂત રીતે લખી શકાય છે.
વેદોની કુલ સંખ્યા ચાર (4) છે:
ઋગ્વેદ (સૌથી પ્રાચીન વેદ)
યજુર્વેદ
સામવેદ
અથર્વવેદ
બૌદ્ધ ધર્મનું સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ સાહિત્ય 'ત્રિપિટક' છે, જેના ત્રણ ભાગ છે:
સૂત્તપિટક: ગૌતમ બુદ્ધના પ્રારંભિક જીવન અને ઉપદેશોની ચર્ચા.
વિનયપિટક: બૌદ્ધ સાધુઓ અને સાધ્વીઓ માટેના નિયમો.
અભિધમ્મપિટક: બૌદ્ધ તત્ત્વજ્ઞાન.
આ ઉપરાંત ગૌતમ બુદ્ધના પૂર્વજન્મની કથાઓ દર્શાવતી 'જાતકકથાઓ' તથા 'દિઘનિકાય', 'અંગુત્તરનિકાય' અને 'મજ્ઝિમનિકાય' પણ અગત્યના બૌદ્ધ ગ્રંથો છે.
સંગમસાહિત્ય એ પ્રાચીન દક્ષિણ ભારતનું તમિલ ભાષામાં રચાયેલું શ્રેષ્ઠ ધર્મેતર સાહિત્ય છે.
તેની રચના મદુરાઈમાં યોજાયેલી ત્રણ સંગમો (કવિ પરિષદો/સભા) દરમિયાન અનેક કવિઓ દ્વારા થઈ હતી.
તેમાં રાજાઓ અને શૂરવીરોના પ્રશંસાગીતો તથા 'શીલપદિગારમ્' અને 'મણિમેખલાઈ' જેવાં વિખ્યાત મહાકાવ્યોનો સમાવેશ થાય છે.
તે ઈ.સ.પૂર્વે 300 થી ઈ.સ. 300 સુધીના દક્ષિણ ભારતના રાજકીય, સામાજિક અને આર્થિક ઇતિહાસની માહિતી આપે છે.
સિક્કાના અભ્યાસને મુદ્રાશાસ્ત્ર (Numismatics) કહે છે.
સિક્કાઓ પરથી જે-તે રાજાનો સમયગાળો, તેમનું નામ, ધાર્મિક માન્યતાઓ અને સામ્રાજ્યની સીમાઓ જાણી શકાય છે.
સિક્કા કઈ ધાતુના (સોનું, ચાંદી, તાંબુ) બનેલા છે તેના પરથી તે સમયની આર્થિક સમૃદ્ધિનો ખ્યાલ આવે છે.
ભારતમાં ઈ.સ.પૂર્વે 5મી સદીના ચાંદી અને તાંબાના 'પંચમાર્ક સિક્કા' સૌથી જૂના ગણાય છે.
ભારતમાં વિવિધ સ્થાપત્યશૈલીના અનેક પ્રાચીન સ્મારકો મળી આવ્યા છે:
મંદિરો: ઉત્તર ભારતની નાગર શૈલી, દક્ષિણ ભારતની દ્રવિડ શૈલી અને દખ્ખણની બેસર શૈલીનાં મંદિરો.
બૌદ્ધ સ્મારકો: દેશના વિવિધ ભાગોમાંથી મળી આવેલા સ્તૂપો, ચૈત્યો અને વિહારો (જેમ કે સાંચી, સારનાથ વગેરે).
ગુફાઓ અને ચિત્રો: ભીમબેટકાના ગુફાચિત્રો, અજંતા-ઇલોરાની ગુફાઓ અને બાઘની ગુફાઓ.
વિદેશમાં સ્થિત ભારતીય સ્મારક: જાવામાં આવેલું 9મી સદીનું વિશ્વપ્રસિદ્ધ બોરોબુદરનું મંદિર.