ધોરણ 11 | విષય: History
ગુપ્તયુગ ભારતીય સાહિત્યનો 'સુવર્ણકાળ' ગણાય છે. આ સમયે સંસ્કૃત ભાષાને રાજભાષાનો દરજ્જો મળ્યો હતો અને ધાર્મિક તેમજ ધર્મેતર સાહિત્યની વિપુલ રચના થઈ હતી:
સંસ્કૃત સાહિત્ય અને મહાકવિ કાલિદાસ: ચંદ્રગુપ્ત દ્વિતીય (વિક્રમાદિત્ય) ના દરબારના મહાન કવિ કાલિદાસ આ યુગની અમર દેન છે. તેમની પ્રમુખ રચનાઓમાં નાટકો: 'અભિજ્ઞાન શાકુન્તલમ્', 'માલવિકાગ્નિમિત્રમ્' અને 'વિક્રમોર્વશીયમ્'; તથા કાવ્યો: 'મેઘદૂત્તમ', 'રઘુવંશ', 'કુમારસંભવમ્' અને 'ઋતુસંહાર' નો સમાવેશ થાય છે.
અન્ય સંસ્કૃત નાટ્યકારો: શૂદ્રકે 'મૃચ્છકટિકમ્', વિશાખદત્તે 'મુદ્રારાક્ષસ' તથા ભાસ અને ભટ્ટિ જેવા કવિઓએ પ્રખ્યાત ગ્રંથો આપ્યા.
હર્ષવર્ધન અને અન્ય વિદ્વાનો: સમ્રાટ હર્ષવર્ધને પોતે 'પ્રિયદર્શિકા', 'રત્નાવલી' અને 'નાગાનંદ' નામના ત્રણ સંસ્કૃત નાટકો લખ્યા. હર્ષના રાજકવિ બાણભટ્ટે 'કાદંબરી' અને 'હર્ષચરિતમ્' ની રચના કરી.
ધાર્મિક અને શાસ્ત્રીય સાહિત્ય: રામાયણ અને મહાભારત જેવા મહાકાવ્યો તેમજ વિવિધ પુરાણો અને સ્મૃતિગ્રંથો (જેમ કે નારદસ્મૃતિ, યાજ્ઞવલ્ક્યસ્મૃતિ) નું આખરી આલેખન પણ આ જ કાળમાં થયું.
ગુપ્ત અને હર્ષવર્ધન યુગ દરમિયાન ધાર્મિક સહિષ્ણુતા અને વિવિધ સંપ્રદાયોનો સહ-અસ્તિત્વનો ભાવ જોવા મળતો હતો:
વૈષ્ણવ અને શૈવ ધર્મ: ગુપ્ત રાજાઓએ વૈષ્ણવ (ભાગવત) સંપ્રદાયને આશ્રય આપ્યો અને પોતે 'પરમ ભાગવત' કહેવાયા. ભગવાન વિષ્ણુના દસ અવતારોની પૂજા પ્રચલિત બની. આ જ સમયે દક્ષિણ અને ઉત્તર ભારતમાં શિવજીની લિંગપૂજા અને મૂર્તિપૂજા (શૈવ ધર્મ) નો પણ વ્યાપક પ્રચાર થયો.
બૌદ્ધ અને જૈન ધર્મ: ગુપ્ત રાજાઓ પરમ વૈષ્ણવી હોવા છતાં બૌદ્ધ અને જૈન ધર્મ પ્રત્યે ઉદાર હતા. ફા-હિયાન અને યુઆન-શ્પાંગના જણાવ્યા મુજબ બૌદ્ધ ધર્મનો મહાન અને હીનયાન પંથમાં વિકાસ થયો હતો. નાલંદા વિદ્યાપીઠ બૌદ્ધ ધર્મનું મોટું કેન્દ્ર હતી.
અન્ય ધર્મો: ઈરાનમાંથી આવેલા પારસીઓએ ગુજરાતના સંજાણ બંદરે આવી જર્થોસ્તી ધર્મ નો પ્રસાર કર્યો. આ ઉપરાંત દક્ષિણ ભારતમાં ખ્રિસ્તી ધર્મ ની શરૂઆત પણ થઈ હતી.
ગુપ્ત અને હર્ષવર્ધન કાળમાં શિલ્પ અને ચિત્રકલા ક્ષેત્રે અદ્ભુત સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થઈ હતી:
શિલ્પકલા: પથ્થર, ધાતુ અને માટી (ટેરાકોટા) માંથી શિલ્પો બનાવવામાં આવતા. સારનાથની બુદ્ધ શિલ્પકલા આ યુગની શ્રેષ્ઠ તકનીક દર્શાવે છે. મથુરામાંથી મહાવીર સ્વામી, વિષ્ણુ, શિવ, સૂર્ય અને કૌશામ્બીમાંથી ત્રિલિંગ પ્રતિમા મળી આવી છે. ઈલોરાની ગુફાઓમાં રાષ્ટ્રકૂટ વંશના શાસનમાં કૈલાસ મંદિરનું ભવ્ય કોતરકામ થયું.
ચિત્રકલા: 1. અજંતાની ગુફાઓ: ઔરંગાબાદ (મહારાષ્ટ્ર) ખાતે આવેલી અજંતાની ગુફા નં. 16, 17 અને 19 ના ચિત્રો વિશ્વવિખ્યાત છે. તેમાં બોધિસત્ત્વ પદ્મપાણિનું ચિત્ર અને જાતકકથાઓનું આલેખન મનમોહક છે. 2. બાગની ગુફાઓ: મધ્યપ્રદેશના ગ્વાલિયર પાસે આવેલી બાગની ગુફાઓમાં સ્ત્રીઓનું સંગીત, નૃત્ય અને દૈનિક જીવનના પ્રાકૃતિક રંગોથી ભરેલા આકર્ષક ચિત્રો જોવા મળે છે.
ગણિત, ખગોળ, વૈદક અને ધાતુવિજ્ઞાન ક્ષેત્રે આ યુગમાં વિશ્વસ્તરીય પ્રગતિ થઈ હતી:
ગણિત અને ખગોળશાસ્ત્ર:
આર્યભટ્ટ: તેમણે 'આર્યભટ્ટીયમ્' ગ્રંથ લખ્યો. તેમણે શૂન્ય અને દશાંશ પદ્ધતિ ની શોધ કરી, પૃથ્વી પોતાની ધરી પર ફરે છે તે સાબિત કર્યું અને π (પાઈ) ની કિંમત 3.1416 દર્શાવી.
વરાહમિહિર: તેમણે 'પંચસિદ્ધાંતિકા' અને 'બૃહત્સંહિતા' જેવા ગ્રંથો રચ્યા જેમાં ગ્રહો, વાસ્તુ, જ્યોતિષ અને હવામાન અંગેનું જ્ઞાન આપ્યું.
બ્રહ્મગુપ્ત: તેમણે 'બ્રહ્મસ્ફુટ સિદ્ધાંત' આપ્યો અને ગુરુત્વાકર્ષણના નિયમનો પ્રારંભિક ખ્યાલ આપ્યો.
રસાયણ અને ધાતુવિજ્ઞાન: નાલંદા વિદ્યાપીઠના આચાર્ય નાગાર્જુને 'રસરાજનાકર' ગ્રંથ લખ્યો અને ધાતુઓની ભસ્મ બનાવી ઔષધ તરીકે વાપરવાની શરૂઆત કરી.
મેહરોલીનો લોહસ્તંભ: દિલ્હી પાસે આવેલો સમ્રાટ ચંદ્રગુપ્ત બીજાનો લોહસ્તંભ ધાતુ ટેક્નોલૉજીનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે, જેને 1500 થી વધુ વર્ષો વીત્યા છતાં કાટ લાગ્યો નથી.
પ્રાચીનકાળથી જ દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા (સુવર્ણદ્વીપ) સાથે ભારતના આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક સંબંધો ગાઢ રહ્યા હતા:
વેપાર અને વસાહતો: ભારતીય વેપારીઓ ઇલાયચી, ચંદન અને લવિંગના વેપાર અર્થે જાવા, સુમાત્રા, બાલી, બોર્નિયો, થાઇલેન્ડ અને વિયેટનામ જેવા દેશોમાં ગયા અને ત્યાં વસ્યા. Contributed to expanding Indian culture peacefully without harming local heritage.
શૈલેન્દ્ર વંશ અને બોરોબુદુર: 8મી સદીમાં જાવા-સુમાત્રામાં શૈલેન્દ્ર વંશનું શાસન હતું. તેમણે જાવામાં વિશ્વપ્રસિદ્ધ 'બોરોબુદુરનું બૌદ્ધ મંદિર' બનાવ્યું.
કંબોડિયાનું અંગકોરવાટ मंदिर: કંબોડિયામાં સૂર્યવર્મન બીજાએ 12મી સદીમાં જગતપ્રસિદ્ધ 'અંગકોરવાટનું વિષ્ણુ મંદિર' બંધાવ્યું, જેની દીવાલો પર રામાયણ અને મહાભારતના શિલ્પો કોતરાયેલા છે.
મુખ્ય બંદરો: ભરૂચ (ભૃગુકચ્છ), ખંભાત (સ્તંભતીર્થ), તામ્રલિપ્તિ (બંગાળ) અને સોપારા.
વેપારી કેન્દ્રો: પાટલીપુત્ર, ઉજ્જૈન, મથુરા, તક્ષશિલા, કનોજ અને વારાણસી.
યુઆન-શ્પાંગ (હ્યુએન-ત્સાંગ): સમ્રાટ હર્ષવર્ધનના સમયમાં ભારત આવ્યો. તેણે પોતાના પુસ્તક 'સી-યુ-કી' માં હર્ષના શાસનતંત્ર, નાલંદા વિદ્યાપીઠ અને ભારતીય સમાજનું વિગતવાર વર્ણન કર્યું છે.
ઈ-ત્સિંગ: ઈ.સ. 673 થી 688 દરમિયાન ભારત આવ્યો અને તેણે બૌદ્ધ ધર્મ, વલભી અને નાલંદા વિદ્યાપીઠના અભ્યાસક્રમ વિશે મહત્વપૂર્ણ માહિતી આપી.