ધોરણ 11 | విષય: History
'ગીતગોવિંદ' એ સંસ્કૃત સાહિત્યની એક અત્યંત સુંદર અને અમૂલ્ય કાવ્યકૃતિ છે:
રચયિતા: આ ગ્રંથ 12મી સદીમાં કવિ જયદેવ દ્વારા લખવામાં આવ્યો હતો.
સાહિત્યિક મહત્ત્વ: આ ગ્રંથ સંસ્કૃત ભાષાનો સુંદરમાં સુંદર કાવ્યગ્રંથ ગણાય છે. તેમાં શ્રીકૃષ્ણ અને રાધાના પ્રેમનું મધુર અને સંગીતમય વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
સંગીત અને નૃત્ય શૈલી: 'ગીતગોવિંદ' ની પ્રસ્તુતિ ભારતની લગભગ તમામ ભાષાઓની સંગીત શૈલીઓ અને નૃત્ય શૈલીઓમાં (જેમ કે ભરતનાટ્યમ, ઓડિસી વગેરે) કરવામાં આવે છે.
વૈશ્વિક સ્વીકૃતિ: આ ગ્રંથની લોકપ્રિયતા અને કલાત્મકતાના કારણે યુરોપની 20 થી વધુ ભાષાઓમાં તેનો અનુવાદ થયો છે, જે ભારતીય સંસ્કૃતિનો વિશ્વમાં પ્રચાર દર્શાવે છે.
હર્ષવર્ધન પછીના યુગમાં (ઈ.સ. 700 થી 1200) ભારતમાં ખેતીની સાથે સાથે ઉદ્યોગો અને હસ્તકલાનો અભૂતપૂર્વ વિકાસ થયો હતો:
કાપડ ઉદ્યોગ: સુતરાઉ, રેશમી અને ઊની (ગરમ) કાપડ બનાવવાનો ઉદ્યોગ ચરમસીમાએ હતો. વણાટકામ એટલું મુલાયમ હતું કે આખો તાકો વીંટીમાંથી પસાર થઈ જતો.
ધાતુ અને શસ્ત્ર ઉદ્યોગ: લોખંડમાંથી ખેતીના ઓજારો, વાસણો અને યુદ્ધ માટેના હથિયારો બનાવવાનો ઉદ્યોગ ખીલ્યો હતો. આ સિવાય સોના-ચાંદીના અલંકારો બનાવવાનો સોનીકામનો ઉદ્યોગ પ્રસિદ્ધ હતો.
હસ્તકલા અને હુન્નર ઉદ્યોગ: હાથીદાંત, હીરા-મોતીના આભૂષણો, મીનાકારીગરી, કાષ્ઠકલા (લાકડાનું કામ) અને માટીના ચિત્રામણવાળા વાસણો તથા ઇંટો બનાવવાનો ઉદ્યોગ ચાલતો.
ચર્મ ઉદ્યોગ અને બાંધકામ: ચમાર-મોચી દ્વારા વિવિધ પ્રકારની અણીવાળી, મોરપિચ્છ આકારની મોજડીઓ બનાવવામાં આવતી. આ સિવાય કડિયાકામ, ઇજનેરીકામ, પથ્થરકામ અને વાસણ બનાવવાના (કંસારા) ધંધા ખૂબ જ પ્રચલિત હતા.
હર્ષકાળ પછીના રાજપૂત યુગમાં સમાજવ્યવસ્થામાં કેટલાંક મહત્વપૂર્ણ પરિવર્તનો આવ્યા હતા:
વર્ણ અને જ્ઞાતિ વ્યવસ્થા: સમાજમાં બ્રાહ્મણોનું સ્થાન સર્વોચ્ચ હતું. આ સમયે વિવિધ ધંધાદારી નવી જ્ઞાતિઓ અને પેટાજ્ઞાતિઓ (જેમ કે સુથાર, લુહાર, ભાટ, ચારણ, વણઝારા, સાળવી વગેરે) નો ઉદ્ભવ થયો. ઊંચ-નીચના ભેદભાવો અને જ્ઞાતિબંધનો કડક બન્યા.
સ્ત્રીઓની સ્થિતિ: પ્રારંભમાં સ્ત્રીઓને સન્માન મળતું, પરંતુ સમય જતાં સ્ત્રીઓ ઘરની ચાર દીવાલો વચ્ચે ધકેલાઈ ગઈ. બાળકીને દૂધપીતી કરવાનો કુરિવાજ, સતીપ્રથા અને પડદાપ્રથા (મુસ્લિમોના આગમન બાદ) શરૂ થઈ. જોકે, દક્ષિણ ભારતમાં સ્ત્રીઓ ઊંચું સ્થાન ધરાવતી અને રાજમહેલમાં જ્યોતિષી, હિસાબનીશ કે અંગરક્ષક તરીકે સેવાઓ આપતી.
ખોરાક અને પોશાક: લોકો ઘઉં, ચોખા, બાજરી, ઘી, દૂધ અને વિવિધ ફળોનો આહારમાં ઉપયોગ કરતા. પુરુષો પાઘડી કે ટોપી પહેરતા અને ઉચ્ચ કુટુંબો મોજડીઓ પહેરતા. સ્ત્રીઓ કાનમાં કુંડળ, ગળામાં હાર, કંગન, કમરપટો (ટિમેખલા) અને પગમાં નૂપુર જેવા આભૂષણો ધારણ કરતી.
દક્ષિણ ભારતની સ્થાપત્યકલામાં રથમંદિરોનું સ્થાન વિશિષ્ટ છે:
નિર્માણ પદ્ધતિ: રથમંદિરો કોઈ ઈંટ કે પથ્થરો જોડાવવાથી નથી બન્યા, પરંતુ એક જ પહાડ કે મહાશિલાને કોતરીને (Rock-cut structure) રથ આકારમાં બનાવવામાં આવેલા છે.
મહાબલિપુરમના રથમંદિરો: તમિલનાડુના ચેન્નઈ પાસે આવેલા મહાબલિપુરમમાં પલ્લવ વંશના રાજા નરસિંહવર્મન પહેલાએ (જે 'મહામલ્લ' કહેવાતા) 7 રથમંદિરો બંધાવ્યા હતા. તેમાંથી હાલ 5 રથમંદિરો હયાત છે, જેના નામ પાંડવોના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યા છે.
સૌથી નાનું રથમંદિર: દ્રૌપદીનું રથ
સૌથી મોટું રથમંદિર: ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરનું રથ
અન્ય ઉદાહરણ: ઓરિસ્સામાં આવેલું વિશ્વવિખ્યાત કોણાર્કનું સૂર્યમંદિર પણ સાત ઘોડાઓ દ્વારા ખેંચવામાં આવતા વિશાળ રથ આકારનું જ બનેલું છે.
ભારતે ક્યારેય તલવારના જોરે નહીં, પરંતુ પ્રેમ, શાંતિ અને વેપાર દ્વારા અગ્નિ-એશિયાના દેશોમાં સંસ્કૃતિનો પ્રસાર કર્યો હતો:
વેપાર અને વસાહતો: ભારતીય વેપારીઓ અને ધર્મપ્રચારકો સાહસ ખેડીને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના દેશો જેવા કે ચંપા (વિયેટનામ), કંબોજ (કંબોડિયા), સિયામ (થાઇલેન્ડ), જાવા, સુમાત્રા, બાલી વગેરેમાં ગયા અને ભારતીય વસાહતો સ્થાપી.
ધર્મ અને જીવનશૈલી: આ દેશોના લોકો ભારતીય રહેણીકરણી, રીત-રિવાજો અને ભાષાથી પ્રભાવિત થયા. મ્યાનમાર અને શ્રીલંકામાં બૌદ્ધ ધર્મ પ્રસર્યો, જ્યારે જાવા, બાલી વગેરેમાં શૈવ અને વૈષ્ણવ ધર્મ ફેલાયો. બાલી ટાપુમાં આજે પણ બ્રાહ્મણ પુરોહિતો મંત્રોચ્ચાર સાથે શાસ્ત્રોક્ત વિધિઓ કરાવે છે.
તહેવારો અને દેવી-દેવતાઓ: બર્મા, થાઇલેન્ડ અને કંબોડિયામાં હોળીના તહેવારને 'જલોત્સવ' તરીકે અને ગણેશોત્સવને 'મહાપૈઈને' નામથી ઉજવવામાં આવે છે.
સ્થાપત્યના નમૂના: જાવામાં શૈલેન્દ્ર રાજાઓએ બંધાવેલું વિશ્વવિખ્યાત બોરોબુદુરનું બૌદ્ધ મંદિર અને કંબોડિયામાં સૂર્યવર્મન બીજાએ બંધાવેલું અંગકોરવાટનું વિષ્ણુ મંદિર ભારતીય સંસ્કૃતિના અમર અંશ છે.
દક્ષિણ ભારતનાં (દ્રવિડ શૈલીના) મંદિરોની મુખ્ય વિશેષતાઓ:
ગોપુરમ: મંદિરનું ભવ્ય અને કલાત્મક પ્રવેશદ્વાર (ગોપુરમ) તેમની મુખ્ય ઓળખ છે.
વિમાન (શિખર): પિરામિડ ઘાટનું પગથીબંધી એકની ઉપર એક માળ ધરાવતું અણીદાર શિખર હોય છે.
અન્ય અંગો: ગર્ભગૃહની ફરતે પ્રદક્ષિણાપથ, મંડપ અને મુખમંડપ જોવા મળે છે.