ધોરણ 11 | విષય: History
મધ્યયુગીન ભારતનો ઇતિહાસ જાણવા માટે વિપુલ પ્રમાણમાં લિખિત સાધનો ઉપલબ્ધ છે:
સંસ્કૃત અને હિન્દી સાહિત્ય:
કલ્હણકૃત 'રાજતરંગિણી' કાશ્મીરના ઇતિહાસની માહિતી આપતો ભારતનો પ્રથમ માન્ય ઐતિહાસિક ગ્રંથ છે.
કવિ ચંદબરદાઈ રચિત 'પૃથ્વીરાજરાસો' માં પૃથ્વીરાજ ચૌહાણની વીરતાનું વર્ણન છે.
બિલ્હણ રચિત 'વિક્રમાંકદેવ ચરિત' અને કવિ ભૂષણ રચિત 'શિવબાવની' (શિવાજી મહારાજની સિદ્ધિઓ) મહત્વના ગ્રંથો છે.
અરબી અને ફારસી સાહિત્ય:
સલ્તનત કાળ: ઝિયાઉદ્દીન બરનીનો 'તારીખે ફિરોજશાહી' અને 'ફતવા-એ-જહાઁદારી', અમીર ખુશરોના 'ખઝાઈન-ઉલ-ફત્તુહ' તથા અલબેરૂનીનો 'તહકીક-એ-હિન્દ' અગત્યના છે.
મુઘલ કાળ: બાબરે તુર્કીમાં 'તુઝુકે બાબરી' (બાબરનામા), ગુલબદન બેગમે 'હુમાયુનામા', જહાંગીરે 'તુઝુકે જહાંગીરી' અને અબુલ ફઝલે 'અકબરનામા' તથા 'આઈન-એ-અકબરી' લખ્યા.
જૈન સાહિત્ય: પાટણ, ખંભાત અને અમદાવાદના જૈન ગ્રંથ ભંડારોમાંથી તાડપત્ર અને કાગળ પર લખાયેલી હસ્તપ્રતોમાંથી આ સમયના સામાજિક અને રાજકીય ઇતિહાસની વિગતો મળે છે.
આક્રમણનું કારણ: લંકાના રાજાએ ઇરાનના સૂબા અલહઝાજ માટે કીમતી ભેટો મોકલી હતી, જેને સિંધના દેવલ બંદર પાસે દરિયાઈ ચાંચિયાઓએ લૂંટી લીધી. સિંધના રાજા દાહિરે આ ચાંચિયાઓ સામે અસમર્થતા દર્શાવતા અલહઝાજે ખલીફાની મદદથી આક્રમણ યોજના બનાવી.
મહંમદ-બિન-કાસિમનું આક્રમણ: 8મી સદીમાં માત્ર 17 વર્ષની વયના મહંમદ-બિન-કાસિમે 6,000 સૈનિકો સાથે સિંધ પર આક્રમણ કર્યું.
યુદ્ધ અને પરિણામ: રાજા દાહિર અને તેના સૈન્યે વીરતાપૂર્વક સામનો કર્યો, પરંતુ કેટલાક દેશદ્રોહીઓના કારણે દાહિરની હાર થઈ અને તે વીરગતિ પામ્યા. રાજપૂતાણીઓએ સ્વમાન ખાતર જૌહર (સામૂહિક અગ્નિસ્નાન) કર્યું.
અંત: બિનકાસિમે દેવલ બંદર, બ્રાહ્મણાબાદ, અલોર અને મુલતાન જીતી સમગ્ર સિંધ પર મુસ્લિમ સત્તા સ્થાપી. જોકે આરબ ખિલાફત નબળી પડતાં ઈ.સ. 836 સુધીમાં આરબો સિંધ છોડી ગયા.
મધ્યયુગમાં અનેક વિદેશી યાત્રીઓ ભારતમાં આવ્યા અને તેમણે લોકજીવન તથા રાજકારણ પર નોંધો લખી:
અલબેરૂની (11મી સદી): મહેમૂદ ગઝનવી સાથે ભારત આવ્યો. તેણે 'ત્વારીખ-ઉલ-હિંદ' માં ભારતની આર્થિક, સામાજિક, ધાર્મિક સ્થિતિ તથા ખગોળ-જ્યોતિષની વિગતવાર માહિતી આપી.
યુરોપિયન અને આરબ પ્રવાસીઓ:
માર્કોપોલો (ઇટાલી) અને ચાઉ-જુ-કુઆ (ચીન) એ દક્ષિણ ભારત અને વેપાર વિશે લખ્યું.
ઇબ્ન બતુતા (આરબ): મુહમ્મદ તુઘલકના સમયમાં કાઝી તરીકે રહ્યો.
નિકોલો ડી.કોન્ટી, ડોમિંગોપાયસ, ફર્નાન્ડો નૂનિઝ અને અબ્દુર રઝાક જેવા પ્રવાસીઓએ વિજયનગર સામ્રાજ્યની મુલાકાત લીધી.
મુઘલકાલીન પ્રવાસીઓ: જહાંગીર અને શાહજહાંના સમયમાં વિલિયમ હોકિન્સ, સર થોમસ રો, જીન ટ્રેવેનિયર, પિટર મુન્ડી અને બર્નિયર (ફ્રાન્સ) ભારતમાં આવ્યા અને મુઘલ દરબાર અને શાસનની નોંધો આપી.
મધ્યયુગ દરમિયાન ભારતીયોએ દરિયાઈ પ્રવાસ અને વેપાર દ્વારા અગ્નિ એશિયા અને પૂર્વ એશિયા સાથે સંપર્ક જાળવ્યો:
વેપાર અને સ્થળાંતર: ભારતના વહાણો દરિયાપારના દેશો જેવા કે સમરકંદ, ઇરાન, ચીન, જાવા, સુમાત્રા, મલેશિયા અને ઇન્ડોનેશિયા સુધી વેપાર અર્થે જતા.
ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક પ્રભાવ: દક્ષિણ ભારતમાંથી આરબો અને ભારતીય વેપારીઓના સ્થળાંતરથી મલેશિયા અને ઇન્ડોનેશિયામાં ઇસ્લામ અને હિંદુ સંસ્કૃતિનો પ્રસાર થયો.
સાંસ્કૃતિક વિનિમય: ભારતીયો અને વિદેશીઓ વચ્ચે ગણિત, ખગોળ, તત્ત્વજ્ઞાન અને વૈદિકશાસ્ત્રનો આદાન-પ્રદાન થયો. ભારતનો માલ પશ્ચિમી દેશો (રોમ, ગ્રીસ, મિસર) સુધી પહોંચતો હતો.
આરબોના આક્રમણથી ભારતના લશ્કરી, સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્રે મહત્વની અસરો પડી:
લશ્કરી પરિવર્તન: ભારતીય રાજાઓ યુદ્ધમાં હાથીઓનો ઉપયોગ કરતા, પરંતુ મુસ્લિમ આક્રમણકારોએ ઘોડાઓનો વ્યાપક ઉપયોગ કર્યો જે વધુ ઉપયોગી સાબિત થયા.
નવી રમતો અને ચિકિત્સા: આરબોના સંપર્કથી ભારતમાં શિકાર, મલ્લવિદ્યા અને પ્રાણીઓની સાઠમારી જેવી રમતો તથા વૈદકશાસ્ત્રમાં યુનાની ચિકિત્સાપદ્ધતિ દાખલ થઈ.
જ્ઞાન-વિજ્ઞાનનો પ્રસાર: આરબોએ ભારતીય વિદ્વાનો પાસેથી ખગોળશાસ્ત્ર, ગણિત, વૈદિકવિદ્યા, સંગીત અને ચિત્રકલા શીખી લીધી. રામાયણ અને મહાભારત જેવા સંસ્કૃત ગ્રંથોનો અરબીમાં અનુવાદ કર્યો અને આ જ્ઞાન યુરોપ સુધી પહોંચાડ્યું.
સામાજિક ફેરફાર: ભારતમાં ઇસ્લામનો પ્રવેશ થયો, જે પોતાની અલગ સમાજવ્યવસ્થા અને ધર્મ સાથે આવ્યો.
મધ્યયુગના રાજકીય ઇતિહાસના 3 મુખ્ય પેટા વિભાગો પડે છે:
રાજપૂત યુગ (ઈ.સ. 647 થી 1192)
સલ્તનત યુગ (ઈ.સ. 1206 થી 1526)
મુઘલ યુગ (ઈ.સ. 1526 થી 1707) અને મરાઠા યુગ (ઈ.સ. 1720 થી 1818)