ધોરણ 11 | విષય: History
પરિચય: રાણા સંગ્રામસિંહ (રાણા સાંગા) મેવાડના મહાન શાસક હતા. તેઓ પરાક્રમી અને શૂરવીર યોદ્ધા હતા.
મુખ્ય યુદ્ધો:
તેમણે માળવા, ગુજરાત અને દિલ્હીના સુલતાનો સાથે વિજયી યુદ્ધો કર્યા હતા.
ખાનવા (કાન્હવા)નું યુદ્ધ (1527): મુઘલ સમ્રાટ બાબરે પાણીપતના પ્રથમ યુદ્ધમાં ઇબ્રાહીમ લોદીને હરાવ્યા બાદ, રાણા સાંગાએ રાજપૂત રાજાઓનો સંઘ બનાવીને બાબર સામે આક્રમણ કર્યું. જોકે, આ નિર્ણાયક લડાઈમાં રાણા સાંગાનો પરાજય થયો હતો.
સ્થાપના: 9મી સદીમાં વિજયાલયના નેતૃત્વમાં ચોલ સત્તાનો પુનરુત્થાન થયો.
મુખ્ય શાસકો:
પરાન્તક 1લો: તેણે દક્ષિણ ભારતમાં રાજ્યનો વિસ્તાર કર્યો.
રાજારાજ 1લો (985–1014): ચોલ વંશનો શ્રેષ્ઠ રાજા હતો. તેણે ચેર, પાંડ્ય અને કલિંગ પર વિજય મેળવ્યો તેમજ મજબૂત નૌકાદળ તૈયાર કર્યું. તેણે તાંજોરમાં પ્રસિદ્ધ બૃહદેશ્વર (રાજરાજેશ્વર) મંદિર બંધાવ્યું.
રાજેન્દ્ર 1લો: તેણે શ્રીલંકા, મલાયા અને સુમાત્રા પર વિજય મેળવી દરિયાપાર ચોલ સામ્રાજ્યનો વિસ્તાર કર્યો.
સ્થાપક: 8મી સદીમાં બંગાળમાં ફેલાયેલી અરાજકતા દૂર કરવા સામંતો અને જનતાએ ગોપાલ નામના વીર પુરુષને રાજા તરીકે ચૂંટી કાઢ્યો.
મુખ્ય શાસકો: ગોપાલ પછી ધર્મપાલ, દેવપાલ, વિગ્રહપાલ, નારાયણપાલ, મહિપાલ વગેરે શાસકો આવ્યા.
સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક પ્રદાન:
પાલ શાસકો બૌદ્ધ ધર્મના અનુયાયીઓ અને વિદ્યાના પોષક હતા.
તેમણે વિક્રમશીલા, ઓદંતપુરી અને સોમપુર જેવી પ્રસિદ્ધ વિદ્યાપીઠો તથા અનેક મઠો બંધાવ્યા.
આ સમયમાં સંસ્કૃત, પ્રાકૃત અને અપભ્રંશ ભાષાઓનો વિકાસ થયો તથા કાંસાની પ્રતિમાઓ બનાવવાની કળા ખીલી.
સ્થાપત્ય કળા: રાષ્ટ્રકૂટ રાજા કૃષ્ણરાજ પ્રથમે ઇલોરાનું જગપ્રસિદ્ધ કૈલાસમંદિર (ગુફા નં. 16) કોતરાવ્યું હતું.
સાહિત્યિક યોગદાન:
રાજા અમોઘવર્ષ 1લો કન્નડ ભાષાનો મહાન સાહિત્યકાર હતો. તેણે 'કવિરાજમાર્ગ' અને 'હિરવંશપુરાણ' ગ્રંથોની રચના કરી.
ઇન્દ્ર 3જાના સમયમાં ત્રિવિક્રમ ભટ્ટે 'નલચપ્પુ' (નળ-દમયંતી કથા) ની રચના કરી.
શિક્ષણ: તેમણે કનેરીના બૌદ્ધવિહારમાં ગ્રંથાલય અને 27 છાત્રાલયો સ્થાપ્યાં તથા શિક્ષણ માટે જમીનની આવક ફાળવી.
પૃષ્ઠભૂમિ: કૉન્સ્ટેન્ટિનોપલના પતન બાદ યુરોપીય દેશો માટે ભારત આવવાનો જમીન માર્ગ બંધ થતાં નવા જળમાર્ગની શોધ જરૂરી બની.
જળમાર્ગની શોધ: પોર્ટુગીઝ નાવિક વાસ્કો-દ-ગામા કેપ-ઑફ-ગુડ-હોપ ફરીને ભારતીય ખલાસી કાનજી માલમ અને અહમદ-ઇબ્ન-મજીદની મદદથી મે 1498માં કાલીકટ બંદરે પહોંચ્યો.
પરિણામ: કાલીકટના હિંદુ રાજા સામુદ્રિક (ઝામોરીન) એ પોર્ટુગીઝોને વેપાર કરવાની પરવાનગી આપી. આ સાથે ભારતમાં પ્રથમ યુરોપીય પ્રજાનો પ્રવેશ થયો.