ધોરણ 11 | విષય: History
સાહિત્યિક સ્રોત (તુર્કી અને ફારસી ગ્રંથો):
તવારીખ (ઇતિહાસ ગ્રંથો), આત્મકથાઓ, સરકારી ફરમાનો અને પ્રવાસીઓના વર્ણનો.
અમીર ખુશરો કૃત 'ખઝાઇન-ઉલ-ફતુહ', ઇસામી કૃત 'ફુતુહ-ઉસ્-સલાતીન', અને જિયાઉદ્દીન બરની કૃત 'તારીખ-એ-ફિરોઝશાહી' આ કાળના મહત્ત્વના ગ્રંથો છે.
વિદેશી પ્રવાસીઓ જેવાં કે ડોમિંગોસ પાયઝ અને ફર્નાડો નુનિઝના પ્રવાસ વર્ણનો.
પુરાતત્ત્વીય અવશેષો:
સલ્તનતકાલીન સ્થાપત્યો જેવાં કે કુતુબમિનાર, કિલ્લાઓ (માંડુ, ભદ્રનો કિલ્લો), મસ્જિદો (કુવ્વત-ઉલ-ઇસ્લામ, ઢાઈ દિન કા ઝોંપડા, અટાલા મસ્જિદ) અને મકબરા.
વિવિધ સુલતાનો દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા નાણાં (સિક્કાઓ), જેમ કે ફિરોજ તુઘલકના 'અદદા' અને 'બીખ' સિક્કા.
સલ્તનતકાળ દરમિયાન વસાવવામાં આવેલાં નવાં શહેરો (જેમ કે અમદાવાદ, જોનપુર, આગ્રા).
લશ્કરી સુધારા:
ઇકતેદારો પર નિર્ભર રહેવાને બદલે દિલ્હીમાં સ્થાયી (કાયમી) સેના ની સ્થાપના કરી.
ઘોડાઓ માટે 'દાગ' (છાપ) અને સૈનિકો માટે 'હૂલિયા' (ચહેરાની ઓળખ) પદ્ધતિ શરૂ કરી.
સૈનિકોને જાગીર આપવાને બદલે રોકડ રકમમાં વેતન ચૂકવવાનો નિયમ બનાવ્યો.
વહીવટી અને આર્થિક સુધારા:
જમીનની વૈજ્ઞાનિક માપણી કરાવીને વાસ્તવિક આવક પર મહેસૂલ નક્કી કર્યું.
બજાર નિયંત્રણ માટે 'શહનાયે મંડી' (બજાર અધિક્ષક) ની નિમણૂક કરી અને 'દીવાન-એ-રસાલત' વિભાગ સ્થાપ્યો.
ભ્રષ્ટાચાર અટકાવવા 'મુહતાશીબ' અને ગુપ્તચરો માટે 'બરીદ' ની નિમણૂક કરી.
દાનમાં અપાયેલી જમીનો પાછી મેળવી રાજ્યહસ્તક કરી.
મુહમ્મદ બિન તુઘલક વિદ્વત્તા ધરાવતો હતો પરંતુ તેની યોજનાઓનો અમલ યોગ્ય ન થવાથી તે 'તરંગી યોજનાઓ' તરીકે ઓળખાઈ:
રાજધાનીનું સ્થળાંતર: દિલ્હીથી દક્ષિણમાં દોલતાબાદ રાજધાની ખસેડી અને બાદમાં ફરીથી દિલ્હી લાવ્યો. આ પ્રક્રિયામાં પ્રજાને ભારે હાલાકી ભોગવવી પડી.
પ્રતીકમુદ્રા યોજના: તાંબા-કાંસાના સાંકેતિક સિક્કા બહાર પાડ્યા, પરંતુ બોગસ સિક્કાઓ પર નિયંત્રણ ન રાખી શકતાં આર્થિક તંત્ર ખોરવાઈ ગયું.
દોઆબમાં કરવધારો: ગંગા-યમુનાના ફળદ્રુપ વિસ્તારમાં દુષ્કાળ સમયે જ મહેસૂલ વધારતાં ખેડૂતોમાં વિદ્રોહ થયો.
ખુરાસાન અને કરાચિલ આક્રમણ યોજના: વિશાળ સેના તૈયાર કરી પરંતુ વિષમ પરિસ્થિતિઓને કારણે યોજનાઓ નિષ્ફળ ગઈ.
સુલતાન અને કેન્દ્રીય સત્તા: શાસનવ્યવસ્થા સરમુખત્યારશાહી પ્રકારની હતી, જ્યાં સુલતાનની ઇચ્છા એ જ કાયદો હતો. સુલતાનનો હોદ્દો વંશપરંપરાગત ન હતો.
મુખ્ય ખાતાઓ અને અધિકારીઓ:
વઝીર: નાણા ખાતા અને મુલકી વહીવટનો વડો.
વકીલ-એ-દર: શાહી દરબાર અને કારખાનાઓનો રખેવાળ.
દીવાને કઝા: ન્યાયખાતાનો વડો, તેનો વડો 'સુદ્રુસસુદૂર' કહેવાતો.
દીવાન-એ-ઇશા: શાહી પત્રવ્યવહાર સંભાળતું ખાતું.
નાઝીર: મહેસૂલ એકઠું કરવાના તંત્ર પર દેખરેખ રાખતો.
ખેતીવાડી: ખેતી અર્થતંત્રનો મુખ્ય આધાર હતી. ગ્યાસુદ્દીન તુઘલક અને ફિરોજ તુઘલકે ખેતીના વિકાસ માટે સિંચાઈની નહેરો બંધાવી.
મહેસૂલી પદ્ધતિ: ખેડૂતો પાસેથી પાકનો અમુક હિસ્સો જમીન મહેસૂલ તરીકે લેવાતો. અલાઉદ્દીન ખલજીએ જમીનની વૈજ્ઞાનિક માપણી કરાવી મહેસૂલ નક્કી કરવાની પદ્ધતિ દાખલ કરી.
વેપાર-વાણિજ્ય: દેશભરમાં સરાઈઓ (મુસાફરખાનાં) અને રસ્તાઓ બનાવાયા. વેપારીઓ માટે બજાર નિયંત્રણ અને 'દીવાન-એ-રસાલત' વિભાગ કાર્યરત હતો.
ચલણી નાણાં: તાંબા, ચાંદી અને સોનાના સિક્કાઓ ચલણમાં હતા. સિકંદર લોદીએ જમીન માપણી માટે 'સિકંદરી ગજ' ની શરૂઆત કરી હતી.