ધોરણ 11 | విષય: History
મૂળ પરિચય અને વંશાવલી: બાબરનો જન્મ ઈ.સ. 1483માં થયો હતો. તેનું મૂળ નામ ઝહીરૂદ્દીન મુહમ્મદ બાબર હતું. તેના પિતાનું નામ ઉમર શેખ મિર્ઝા અને માતાનું નામ કુતલુગ નિગારખાન બેગમ હતું. તે પિતૃ પક્ષે તિમૂર અને માતૃ પક્ષે ચંગેઝખાનનો વંશજ હતો.
ભારત પર આક્રમણ અને મુઘલ સત્તાની સ્થાપના: કાબુલમાં સત્તા પ્રાપ્ત કર્યા પછી બાબરે સિયાલકોટ અને દિપાલપુર પર અધિકાર મેળવ્યો. પંજાબના હાકીમ દોલતખાન અને આલમખાઁના આમંત્રણથી તેણે ભારત પર હુમલો કર્યો.
મહત્વપૂર્ણ યુદ્ધો:
પાણીપતનું પ્રથમ યુદ્ધ (ઈ.સ. 1526): દિલ્હીના સુલતાન ઇબ્રાહીમ લોદીને હરાવીને ભારતમાં મુઘલ શાસનની સ્થાપના કરી.
ખાનવાનું યુદ્ધ (ઈ.સ. 1527): રાજપૂત સંઘના નેતા રાણા સાંગાને હરાવ્યા.
ચંદેરીનું યુદ્ધ: મેદનીરાયને હરાવી ચંદેરી પર અધિકાર મેળવ્યો.
ઘાઘરાનું યુદ્ધ: અફઘાન સરદારો પર વિજય મેળવી સામ્રાજ્યનો વિસ્તાર પશ્ચિમે કાબુલથી પૂર્વે ધામસ નદી અને ઉત્તરે હિમાલયથી દક્ષિણે ગ્વાલિયર સુધી ફેલાવ્યો.
સિદ્ધિઓનું મૂલ્યાંકન:
બાબર એક કુશળ સેનાપતિ, દૃઢ નિશ્ચયી શાસક, કવિ, લેખક અને વિવેચક હતો.
તેણે તુર્કી ભાષામાં પોતાની આત્મકથા 'તુઝકે બાબરી' લખી, જેનો ફારસી અનુવાદ 'બાબરનામા' તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.
26 ડિસેમ્બર, 1530ના રોજ તેનું અવસાન થયું. તેણે ભારતમાં એક વિશાળ મુઘલ સામ્રાજ્યનો પાયો નાખ્યો.
મૂળ પરિચય: શેરશાહ સૂરીનું મૂળ નામ ફરીદખાઁ હતું. તે અફઘાન શાસક હતો. હુમાયુને ચૌસા અને કનોજના યુદ્ધમાં હરાવીને તેણે દિલ્હી પર અફઘાન સત્તા સ્થાપી હતી.
વહીવટી અને મહેસૂલી સુધારા:
તેણે ટોડરમલ નામના હિંદુ અધિકારીની મદદથી જમીન-મહેસૂલ પદ્ધતિમાં ક્રાંતિકારી સુધારા કર્યા.
જમીનની ઉપજ મુજબ મહેસૂલ નક્કી કરવા માટેનો કોઠો તૈયાર કરાવ્યો.
પ્રજાકલ્યાણના કાર્યો:
વેપાર-વાણિજ્યના વિકાસ માટે રાજ્યમાં ચુસ્ત કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવી તથા રસ્તાઓને સુરક્ષિત બનાવ્યા.
પ્રજાના શિક્ષણ માટે શાળા, પાઠશાળાઓ અને ગ્રંથાલયોની યોજના અમલમાં મૂકી.
લશ્કરી અને સંરક્ષણ સુધારા:
સૈન્યમાં કડક શિસ્ત દાખલ કરી અને સૈનિકોને રોકડ પગાર આપવાની પ્રથા શરૂ કરી.
રાજ્યમાં શાંતિ જાળવવા કડક પોલીસતંત્રની સ્થાપના કરી.
નવા સિક્કાઓ બહાર પાડ્યા.
મૂલ્યાંકન: માત્ર 5 વર્ષના ટૂંકા શાસનકાળ (1540-1545) માં તેણે કરેલા આ સુધારાઓને કારણે ડો. આર. સી. મજુમદારે તેને "પ્રાચીન અને અર્વાચીન ભારત વચ્ચેની કડી" કહ્યો છે. શેરશાહના સુધારામાં અકબરની મહાનતાનો પાયો નંખાયો હતો.
પ્રારંભિક વિજય (પાણીપતનું બીજું યુદ્ધ - 1556): બહેરામખાઁની મદદથી અકબરે હેમુને હરાવીને મુઘલ સત્તા પુનઃ સ્થિર કરી.
ઉત્તર અને મધ્ય ભારત વિજય: * માળવાના બાજ બહાદુરને હરાવ્યો. આમેરના રાજા ભારમલની આધીનતા સ્વીકારાવી.
મેડતા, બુંદેલખંડ, ગોંડવાના (રાણી દુર્ગાવતી) અને જૌનપુરમાં ઉઝબેકોનો બળવો દબાવી દીધો.
મેવાડ અને ગુજરાત વિજય:
મેવાડના ચિત્તોડગઢ અને રણથંભોર પર વિજય મેળવ્યો (જયમલ અને પટ્ટાના શૌર્યથી પ્રભાવિત થઈ તેમની મૂર્તિઓ આગ્રાના કિલ્લા બહાર સ્થાપિત કરી).
ઈ.સ. 1572માં ગુજરાત જીતી લીધું. ગુજરાતના સુલતાન મુઝફ્ફરશાહ ત્રીજાને હરાવી ખંભાત અને સુરત પર કબ્જો મેળવ્યો.
વાયવ્ય સરહદ અને પૂર્વ ભારત:
કાબુલ, કાશ્મીર (સુલ્તાન યુસુફશાહને હરાવીને), સિંધ, બલૂચિસ્તાન અને કંદહાર જીતી લીધાં.
કૂચબિહારના રાજાની મદદથી બંગાળ અને ઓરિસ્સા પણ સામ્રાજ્યમાં ભેળવી દીધાં.
દક્ષિણ ભારતનીતિ: દક્ષિણના અહમદનગર (ચાંદબીબી સામે યુદ્ધ) અને ખાનદેશ પર વિજય મેળવ્યો.
પરિણામ: 50 વર્ષના શાસનમાં અકબરે કાબુલથી બંગાળ અને હિમાલયથી નર્મદા-દક્ષિણ સુધી એકચક્રી શાસન સ્થાપિત કર્યું.
શાહજહાઁના સમયને ભારતીય ઇતિહાસમાં 'સ્થાપત્યનો સુવર્ણયુગ' ગણવામાં આવે છે. તેણે નિર્માણ કરાવેલાં મુખ્ય બાંધકામો નીચે મુજબ છે:
તાજમહાલ (આગ્રા): પોતાની પ્રિય બેગમ મુમતાઝ મહલની યાદમાં આરસપહાણથી અદ્ભુત તાજમહાલ બંધાવ્યો, જે વિશ્વની અજાયબીઓમાં સ્થાન ધરાવે છે. તેને વિવેચકો "સંગેમરમરમાં કંડારેલું પ્રેમકાવ્ય" કહે છે.
શાહજહાઁનાબાદ અને લાલ કિલ્લો (દિલ્હી): દિલ્હી પાસે 'શાહજહાઁનાબાદ' નગર વસાવ્યું અને ત્યાં લાલ કિલ્લાનું નિર્માણ કરાવ્યું.
દિલ્હી અને આગ્રાની મસ્જિદો: દિલ્હીમાં ભવ્ય જામા મસ્જિદ તથા આગ્રાના કિલ્લામાં મોતી મસ્જિદ બંધાવી.
અન્ય સ્થાપત્યો: કિલ્લાની અંદર દીવાને આમ અને દીવાને ખાસ ની રચના કરાવી. ઉપરાંત આગ્રામાં નગીના મસ્જિદ અને મયૂરાસન (તખ્ત-એ-તાઉસ) નામનું અત્યંત મૂલ્યવાન સિંહાસન તૈયાર કરાવ્યું.
તેણે આગ્રા, અજમેર, લાહોર, કાશ્મીર, કાબુલ અને અમદાવાદ જેવાં શહેરોમાં પણ અનેક ઇમારતો બંધાવી હતી.
સમાજના વર્ગો: મુઘલ સમાજ ત્રણ વર્ગમાં વહેંચાયેલો હતો:
ઉચ્ચ વર્ગ: સમ્રાટ, શાહી કુટુંબ, અમીરો, ઉમરાવો અને મનસબદારો (જેઓ વૈભવી જીવન જીવતા).
મધ્યમ વર્ગ: જમીનદારો, ચૌધરીઓ, વેપારીઓ અને અધિકારીઓ.
નિમ્ન વર્ગ: ખેડૂતો, મજૂરો, ગુલામો અને નાના કારીગરો.
ખોરાક અને પહેરવેશ: લોકો ખોરાકમાં ઘઉં, ચોખા, શાકભાજી, દૂધ, ઘી વગેરે લેતા. સામાન્ય પ્રજા સુતરાઉ કપડાં અને ધોતી-બંડી/અંગરખું પહેરતી. જ્યારે ઉમરાવો જરીકામવાળાં રેશમી વસ્ત્રો પહેરતા. સ્ત્રીઓ સાડી, ચણિયો અથવા કુર્તો-પાયજામો પહેરતી અને વિ વિવિધ પ્રકારના ઘરેણાં (આઇને-અકબરી મુજબ 37 પ્રકારના) ધારણ કરતી.
સ્ત્રીઓનું સ્થાન: સમાજમાં સ્ત્રીઓને સન્માન મળતું, પરંતુ સતીપ્રથા, પડદાપ્રથા, દહેજ, દાસીપ્રથા અને બાળલગ્ન જેવા કુરિવાજો પ્રવર્તતા હતા. ગુલબદન બેગમ, નૂરજહાઁ, ચાઁદબીબી, મુમતાઝ અને જહાઁઆરા જેવી વિદૂષી સ્ત્રીઓ આ યુગમાં થઈ ગઈ.
મનોરંજન: શતરંજ, ચોપાટ, પતંગબાજી, કુસ્તી, પોલો, શિકાર અને પશુ-પંખીઓની હરીફાઈઓ મનોરંજનના મુખ્ય સાધનો હતાં.
હુમાયુની નિષ્ફળતાના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ હતા:
તેના ભાઈઓ વચ્ચે સામ્રાજ્યની વહેંચણી કરવાથી તેની શક્તિ નબળી પડી.
શેરશાહ સૂરી જેવા ચતુર અને અફઘાન શાસકનો સામનો કરવો પડ્યો, જેમાં ચૌસા (1539) અને કનોજ (1540) ના યુદ્ધોમાં તેની હાર થઈ.
અફઘાનો અને ગુજરાતના બહાદુરશાહ સાથેના સતત સંઘર્ષો તથા હુમાયુનો આળસુ અને અસ્થિર સ્વભાવ.