ધોરણ 11 | విષય: History
પ્રારંભિક ભૂમિકા (પૂર્વહડપ્પાકાળ): હડપ્પીય સભ્યતાના ઉદ્ભવ પાછળ પૂર્વહડપ્પાકાળ (ઈ.સ. પૂર્વે 5000 થી ઈ.સ. પૂર્વે 2400) ની ગ્રામીણ સંસ્કૃતિઓનો મોટો ફાળો રહ્યો છે. ઈ.સ. પૂર્વે 5000 ની આસપાસ તાંબાની શોધ થતાં કૃષિક્ષેત્રે મહત્ત્વપૂર્ણ પરિવર્તનો આવ્યા.
અનાજનું અતિરેક ઉત્પાદન: સિંધુ, સરસ્વતી, ઘાગર-હકરા જેવી નદીઓના ફળદ્રુપ મેદાની ક્ષેત્રોમાં તકનીકી જ્ઞાન અને સિંચાઈને કારણે અનાજનું ઉત્પાદન વિપુલ પ્રમાણમાં વધવા લાગ્યું.
બિનકૃષિ ક્ષેત્રો અને વેપારનો ઉદય: વધારાના અનાજના ઉત્પાદનને કારણે તેનું બજાર ઊભું કરવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ, જેના પરિણામે બિનકૃષિ ક્ષેત્રો (જેમ કે કારીગરો, વેપારીઓ, શાસકો) ઊભા થયા. નાના કસબાઓ ધીમે ધીમે શહેરી કેન્દ્રોમાં ફેરવાવા લાગ્યા.
પૂર્ણ શહેરી અવસ્થા: ઈ.સ. પૂર્વે 2500 થી ઈ.સ. પૂર્વે 2350 ના સમયગાળા દરમિયાન આ સંસ્કૃતિઓનો વિકાસ થઈને પૂર્ણતઃ પરિપક્વ શહેરી હડપ્પીય સભ્યતાનું સર્જન થયું.
હડપ્પીય સભ્યતાનું સૌથી વિશિષ્ટ પાસું તેનું આયોજનબદ્ધ શહેરીકરણ છે:
બે ભાગમાં વિભાજન:
કિલ્લો (Citadel - પશ્ચિમ ભાગ): ઊંચા ચબૂતરા પર બનેલો હતો, જેની ચારે બાજુ કિલ્લેબંધી હતી. અહીં શાસકોના નિવાસસ્થાનો, સરકારી કાર્યાલયો અને અનાજના કોઠારો આવેલા હતા.
નીચલું નગર (Lower Town - પૂર્વ ભાગ): અહીં આમપ્રજા અને કારીગરોના રહેણાંકના મકાનો હતા.
રસ્તાઓ અને મકાનો:
રસ્તાઓ પહોળા અને એકબીજાને કાટખૂણે (90 ડિગ્રીએ) કાપતા હતા. મુખ્ય રાજમાર્ગો લગભગ 40 ફૂટ પહોળા હતા.
મકાનો ભઠ્ઠીમાં પકવેલી પાકી ઈંટોના બનેલા હતા. મકાનોના દરવાજા મુખ્ય રસ્તાને બદલે અંદરની ગલીઓમાં ખૂલતા હતા.
મોટા ઘરોમાં 3-4 ઓરડા, આંગણું, કૂવો, રસોડું અને બાથરૂમની સુવિધા હતી.
ગટરયોજના:
આ સભ્યતાનું સૌથી અદ્ભુત લક્ષણ તેમની આધુનિક ગટરયોજના હતી.
બાથરૂમ અને ઘરોનું ગંદુ પાણી મોરી દ્વારા નાની ગટરમાં અને ત્યાંથી મેનહોલ મારફતે શહેર બહાર જતું. ગટરો પર પથ્થરના ઢાંકણાં રાખવામાં આવતા.
રાત્રિપ્રકાશ વ્યવસ્થા: રસ્તાની બંને બાજુ ચોક્કસ અંતરે મળી આવેલા ખાડા રાત્રિપ્રકાશ માટેના થાંભલાઓનો અણસાર આપે છે.
હડપ્પીય સભ્યતાની આર્થિક સ્થિતિ મુખ્યત્વે ત્રણ બાબતો પર આધારિત હતી:
કૃષિ અને પશુપાલન:
નદીઓના ફળદ્રુપ પ્રદેશોમાં ઘઉં, જવ, તલ, કઠોળ અને ખાસ કરીને કપાસનો પાક લેવાતો.
કાલીબંગનમાંથી ખેડેલા ખેતરના અને બનાવાલીમાંથી માટીના હળના પુરાવા મળ્યા છે.
કૂવાઓ દ્વારા સિંચાઈ થતી. ગાય, બળદ, ભેંસ, ઘેટાં-બકરાં જેવા પશુઓ પાળવામાં આવતા.
શિલ્પ અને ઉદ્યોગ:
તેઓ પથ્થર, તાંબું અને કાંસાનો ઉપયોગ કરતા (લોખંડથી અજાણ હતા).
તાંબામાંથી કુહાડી, આરી, છરી જેવાં કૃષિ ઓજારો બનાવવામાં આવતા.
શેલખડી, કાર્નેલિયન અને અકીકમાંથી સુંદર મણકા (બીડ્સ) અને મુદ્રાઓ બનાવવાનો ઉદ્યોગ વિકસ્યો હતો (જેમ કે લોથલ અને ચાન્હુદડોમાં).
કુંભારના ચાક પર વાસણો બનાવી તેના પર ભૌમિતિક ડિઝાઇનો દોરવામાં આવતી.
વેપાર-વાણિજ્ય:
આંતરિક વેપાર: ગામડાઓમાંથી અનાજ અને કાચો માલ શહેરોમાં આવતો અને શહેરોમાંથી ઉત્પાદિત વસ્તુઓ ગામડામાં જતી.
આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર: લોથલ અને સુતકાજેન્ડોર જેવા બંદરો દ્વારા મેસોપોટેમિયા, ઈરાની અખાત (ઓમાન, બહેરિન) સાથે દરિયાઈ વેપાર થતો. કપાસ, મોતી અને અકીકની નિકાસ થતી, જ્યારે ચાંદી અને ટિનની આયાત થતી.
માતૃસત્તાત્મક સમાજ: સિંધ અને પંજાબના પ્રદેશોમાંથી વિપુલ પ્રમાણમાં માતૃદેવીની મૂર્તિઓ મળી આવી હોવાથી સમાજ માતૃપ્રધાન કે માતૃસત્તાત્મક હોવાનું માનવામાં આવે છે.
સામાજિક વર્ગો: મકાનોના કદ અને બનાવટ પરથી સમાજ મુખ્યત્વે ત્રણ વર્ગોમાં વહેંચાયેલો જણાય છે:
શાસક/પૂજારી વર્ગ (કિલ્લામાં રહેનાર)
ધનિક વેપારીઓ અને કારીગરો
મજૂરો અને આમવર્ગ (નાના મકાનોમાં રહેનાર)
પોશાક અને શૃંગાર:
સ્ત્રીઓ અને પુરુષો સુતરાઉ અને ઊનનાં કપડાં (ધોતી જેવા) પહેરતા.
બંને જાતિના લોકો લાંબા વાળ રાખતા અને ઘરેણાંના શોખીન હતા. હાર, બાજુબંધ, બંગડીઓ, કાનની વાળી અને મોતીના આભૂષણો પહેરતા. ધનિકો સોના-ચાંદી અને કીમતી રત્નોના ઘરેણાં પહેરતા.
મનોરંજન અને બાળપ્રેમ:
પાકી માટીમાંથી બાળકો માટે બનાવેલા રમકડાં, બળદગાડીઓ, ચેસ (ચોપટ) વગેરે મળી આવ્યા છે.
પુરાતત્ત્વવિદ ગોર્ડન ચાઇલ્ડે હડપ્પીય પ્રજાના બાળકો પ્રત્યેના વાત્સલ્ય પ્રેમની પ્રશંસા કરી છે.
હડપ્પીય સભ્યતાના લોકોના ધાર્મિક જીવન વિશેની માહિતી મુદ્રાઓ, મૂર્તિઓ અને ઉત્ખનનોમાંથી મળે છે:
માતૃદેવી (ધરતીમાતા) ની પૂજા:
મોટી સંખ્યામાં મળેલી સ્ત્રી મૂર્તિઓ દર્શાવે છે કે તેઓ ધરતીમાતાની માતૃદેવી તરીકે પૂજા કરતા હતા.
પશુપતિનાથ (આદિશિવ) ની પૂજા:
એક મુદ્રામાં યોગમુદ્રામાં બેઠેલા, શીંગડાવાળો મુગટ પહેરેલા પુરુષ દેવતા દેખાય છે, જેમના ચારેય તરફ હાથી, વાઘ, ગેંડો અને ભેંસ અંકિત છે. તેમને 'પશુપતિ' કે 'આદિશિવ'નું સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે.
પ્રકૃતિ પૂજા:
તેઓ પીપળાના વૃક્ષ, લિંગ-યોનિ અને પશુઓની (ખાસ કરીને સીંગડાવાળા પ્રાણીઓ) પૂજા કરતા હતા.
અગ્નિપૂજા (યજ્ઞ):
કાલીબંગન અને લોથલમાંથી અગ્નિવેદીઓ (હવનકુંડ) અને રાખના પુરાવા મળ્યા છે, જે યજ્ઞક્રિયા દર્શાવે છે.
અંત્યેષ્ટિ ક્રિયા (મૃત્યુ પછીના રિવાજો):
મૃતદેહને ઉત્તર-દક્ષિણ દિશામાં દાટવામાં આવતો.
કબરની સાથે માટીના વાસણો, આભૂષણો, તાંબાના દર્પણ મૂકવામાં આવતા, જે તેમનો પુનર્જન્મમાં વિશ્વાસ દર્શાવે છે. કેટલીક જગ્યાએ (જેમ કે લોથલ) અગ્નિસંસ્કારના પુરાવા પણ મળ્યા છે.
મોહેં-જો-દડોની વિશેષતા: અહીંથી બીટુમન કોલસાના પ્લાસ્ટરવાળું 'વિશાળ સ્નાનાગાર' મળી આવ્યું છે, જે ધાર્મિક સ્નાન માટે વપરાતું હતું. ઉપરાંત, શેલખડીમાંથી બનેલું 'પુરોહિતનું પૂતળું' અને કાંસાની 'નર્તકીની મૂર્તિ' મળી આવી છે.
ધોળાવીરાની વિશેષતા: અહીંથી 4000 વર્ષ પ્રાચીન અદ્ભુત 'વરસાદી જળ વ્યવસ્થાપન' (Rainwater Harvesting System - વિશાળ હોજ), 'રમતોનું સ્ટેડિયમ' અને દસ અક્ષરોવાળું 'સાઇનબોર્ડ' મળી આવ્યું છે.
લોથલ ભોગાવો નદી કિનારે આવેલું એક ધમધમતું વેપારી બંદર અને ઔદ્યોગિક નગર હતું.
અહીંથી જહાજ બાંધવાનો વાડો (Workshop), ધક્કો (Dock-yard) અને વહાણ લાંગરવાના લંગર મળ્યા છે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ વેપાર દર્શાવે છે.
ઉપરાંત, લોથલમાં મણકા (Beads) બનાવવાની ફૅક્ટરી, અકીક ઉદ્યોગ અને કપાસનું મોટું કેન્દ્ર હતું. અહીંથી મેસોપોટેમિયાની મુદ્રાઓ પણ મળી આવી છે.
આંતરિક વેપાર: ભારતના વિવિધ પ્રદેશો જેવા કે રાજસ્થાન (તાંબું), કર્નાટક (સોનું), જમ્મુ (લાકડું) અને ગુજરાત (છીપ, શંખ, કપાસ) સાથે થતો હતો.
વિદેશી વેપાર: મેસોપોટેમિયા (વર્તમાન ઈરાક) અને ઈરાની અખાતના બંદરો જેવા કે ઓમાન, બહેરિન, સુસા, કિશ અને ઉર સાથે લોથલ અને સુતકાજેન્ડોર બંદરો મારફતે થતો હતો.
હડપ્પીય લિપિ મુખ્યત્વે ચિત્રલિપિ (Pictographic) પ્રકારની છે, જેમાં લગભગ 400 જેટલાં ચિત્રો અને આકૃતિઓ અંકિત થયેલાં છે.
આ લિપિ જમણેથી ડાબી તરફ લખવામાં આવતી હતી.
આ લિપિ હજુ સુધી ઉકેલી શકાઈ નથી, આથી હડપ્પીય કાળને 'આદ્ય ઇતિહાસકાળ' ગણવામાં આવે છે.
હડપ્પીય મુદ્રાઓ મોટે ભાગે ચતુષ્કોણીય આકારની અને શેલખડી (Steatite) માંથી બનાવવામાં આવતી હતી.
તેના પર પશુઓ (જેમ કે એકશૃંગી પશુ, ખૂંધવાળો બળદ, વાઘ, હાથી) અને લિપિના ચિત્રો અંકિત કરેલા છે.
એક પણ મુદ્રા પર ઘોડાનું ચિત્ર મળતું નથી, જે દર્શાવે છે કે તેઓ ઘોડાથી અજાણ હતા.
પશુપતિનાથ (આદિશિવ) ની મુદ્રા સૌથી પ્રસિદ્ધ છે. મુદ્રાઓનો ઉપયોગ વેપારી માલસામાનની ઓળખ અને સીલ મારવા થતો હતો.