ધોરણ 11 | విષય: History
ઋગ્વેદકાલીન (પ્રારંભિક વૈદિક) સમાજવ્યવસ્થા અત્યંત સરળ, સમતાદર્શી અને ખુલ્લી હતી:
મૂળભૂત એકમ અને પિતૃપ્રધાન સમાજ: સમાજનો મૂળભૂત એકમ 'પરિવાર' (કુટુંબ) હતો અને સમાજરચના પિતૃપ્રધાન હતી. પરિવારના વડાને 'કુલપ' કહેવામાં આવતો.
સામાજિક સંગઠન: પરિવાર એક વિશાળ જનસમૂહનો ભાગ હતો જેને 'વીશ' અથવા વંશ કહેવાતો. સૌથી મોટો સામાજિક એકમ 'જન' હતો. એક જ વંશના લોકો લોહીના સંબંધોથી જોડાયેલા રહેતા.
વર્ણવ્યવસ્થાનો અભાવ: ઋગ્વેદકાલીન સમાજમાં જન્મ આધારિત જાતિવ્યવસ્થા કે કઠોર વર્ણવ્યવસ્થા ન હતી. વ્યવસાય જન્મ પર આધારિત ન હતો. એક જ પરિવારના સભ્યો જુદો-જુદો વ્યવસાય કરી શકતા. સમાજ સમતાદર્શી હતો.
સ્ત્રીઓનું સ્થાન: મહિલાઓનું સ્થાન અત્યંત સન્માનજનક હતું.
તેમને વિદ્યાભ્યાસ કરવાનો અને રાજકીય કાર્યોમાં ભાગ લેવાનો અધિકાર હતો.
અપાલા, ઘોષા, લોપામુદ્રા, ગાર્ગી અને મૈત્રી જેવી વિદુષી મહિલાઓએ ઋગ્વેદની ઋચાઓની રચના કરી હતી.
બાળલગ્નો પ્રચલિત ન હતા અને લગ્ન પરિપક્વ ઉંમરે થતાં.
શારીરિક લક્ષણો: આર્યો ગોરા વર્ણના, ઊંચા અને ખડતલ હતા.
ઋગ્વેદકાલીન આર્યોનો ધર્મ પ્રકૃતિપૂજા અને યજ્ઞકર્મ પર આધારિત હતો:
પ્રાકૃતિક દેવતાઓની પૂજા: વૈદિક સમાજ જનજાતીય હોવાથી મોટા ભાગે પ્રકૃતિના વિવિધ તત્વોના દેવતાઓ તરીકે પૂજા થતી.
ઇન્દ્ર: મુખ્ય દેવ હતા, જે વરસાદ અને યુદ્ધના દેવ ગણાતા. ઋગ્વેદમાં તેમનો સૌથી વધુ વખત ઉલ્લેખ છે.
અગ્નિ: ઈશ્વર અને માનવ વચ્ચે મધ્યસ્થ (કડી) માનવામાં આવતા. યજ્ઞ દ્વારા ઇન્દ્ર સુધી પહોંચવાનું માધ્યમ અગ્નિ હતા.
વરુણ: બ્રહ્માંડના પ્રબંધક અને 'ઋત' (નૈતિક નિયમ) ના રક્ષક માનવામાં આવતા.
પુશન: પશુપાલકોના આરાધ્યદેવ હતા.
દેવીઓ: ઉષા અને અદિતિ જેવી દેવીઓનો ઉલ્લેખ પણ મળે છે.
યજ્ઞકર્મ અને સોમરસ: યજ્ઞોમાં બલિ, પૂજાવિધિ અને મંત્રોચ્ચાર કરવામાં આવતા. યજ્ઞમાં સોમરસનું પાન કરવું એ વિશિષ્ટ સાંસ્કૃતિક લક્ષણ હતું.
મૂર્તિપૂજા અને મંદિરનો અભાવ: વૈદિક યુગ દરમિયાન કોઈ પણ પ્રકારની મૂર્તિપૂજા કે મંદિરના અવશેષો મળતા નથી. લોકો પ્રજોત્પત્તિ, પશુધન અને લાંબા આયુષ્ય માટે પ્રાર્થનાઓ કરતા.
વેદકાલીન (ઋગ્વેદકાલીન) ભારતની રાજકીય વ્યવસ્થા કબીલાઈ (જનજાતીય) પ્રકારની અને લોકશાહી મૂલ્યો ધરાવતી હતી:
રાજાનું સ્થાન (રાજન્ય): રાજાને 'રાજન્ય' કહેવામાં આવતો. રાજાનું પદ વંશપરંપરાગત ન હતું. રાજાની ચૂંટણી કરવામાં આવતી.
રાજકીય સંસ્થાઓ (સભા અને સમિતિ):
સભા: વર્તમાન રાજ્યસભાની જેમ વડીલો અને અનુભવીઓની સભા હતી, જે ન્યાય આપવાનું કામ કરતી.
સમિતિ: વર્તમાન લોકસભાની જેમ સમગ્ર લોકસમુદાયની સંસ્થા હતી, જે રાજાની ચૂંટણી કરતી અને યુદ્ધ, ન્યાય તથા ધર્મના નિર્ણયો લેતી.
મહિલાઓ પણ આ રાજકીય સંસ્થાઓમાં સક્રિય ભાગ લેતી.
વહીવટી સહાયકો: રાજાને રોજબરોજના કાર્યોમાં મદદ કરવા માટે પુરોહિત (સલાહકાર), સેનાની (સેનાપતિ), કુલપ (કુટુંબનો વડો) અને ગ્રામણી (ગામનો મુખી) જેવા અધિકારીઓ હતા. યુદ્ધોમાં રથનું મહત્વ હોવાથી રથ બનાવનારનું સ્થાન પણ મહત્વનું હતું.
કરવ્યવસ્થા (બલિ): પ્રજા રાજાને સ્વેચ્છાએ ભેટ-સોગાદો આપતી, જેને 'બલિ' કહેવામાં આવતો. તે કોઈ ફરજિયાત કર ન હતો.
વેદકાલીન ભારતની સાંસ્કૃતિક સ્થિતિની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ નીચે મુજબ છે:
ભાષા અને સાહિત્ય: આર્યોની ભાષા વૈદિક સંસ્કૃત હતી. આ સમયગાળાનું શ્રેષ્ઠ સાહિત્યિક પ્રદાન ઋગ્વેદ છે, જે 10 મંડલો અને 1028 સૂક્તોમાં રચાયેલું પદ્ય સાહિત્ય છે.
આર્યોનું મૂળ અને આગમન: આર્યો મૂળભૂત રીતે યુરેશિયા/સ્ટેપીઝના મેદાનોમાંથી સ્થળાંતર કરીને ખૈબર ઘાટ મારફતે ભારતમાં આવ્યા અને સપ્તસિંધુ (સાત નદીઓનો પ્રદેશ) ક્ષેત્રમાં વસ્યા.
પશુપાલન સંસ્કૃતિ: ગાય અને ઘોડા તેમના સાંસ્કૃતિક જીવનના કેન્દ્રસ્થાને હતા. ધનવાન વ્યક્તિને 'ગોમત' અને પુત્રીને 'દુહિતા' (ગાય દોહનાર) કહેવામાં આવતી.
જીવનશૈલી અને ખોરાક: તેઓ દૂધ, માંસ અને જવ (યવ) નો ઉપયોગ કરતા. માટીના વાસણો તેમની ઓળખ હતા.
સામાજિક મૂલ્યો: સ્ત્રીઓને સમાન હક્કો, શિક્ષણનો અધિકાર અને રાજકીય સ્વતંત્રતા મળતી હતી.
અનુવૈદિક કાળ (ઈ.સ. પૂર્વે 1000 થી ઈ.સ. પૂર્વે 600) માં સામાજિક ક્ષેત્રે મોટા પરિવર્તનો આવ્યા:
કઠોર વર્ણવ્યવસ્થાનો ઉદ્ભવ: સમાજ જન્મ આધારિત ચાર વર્ણોમાં વહેંચાઈ ગયો:
બ્રાહ્મણ: ધર્મ, શિક્ષણ અને કર્મકાંડ.
ક્ષત્રિય: વહીવટ અને રક્ષણ.
વૈશ્ય: કૃષિ, વેપાર અને પશુપાલન.
શૂદ્ર: અન્ય ત્રણ વર્ણોની સેવા અને કારીગરી.
પ્રથમ બે વર્ણો (બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિય) ને વિશિષ્ટ અધિકારો હતા, જ્યારે વૈશ્ય અને શૂદ્રનો દરજ્જો નિમ્ન હતો.
સ્ત્રીઓના સ્થાનમાં ઘટાડો: ઋગ્વેદકાળની સરખામણીએ અનુવૈદિક કાળમાં સ્ત્રીઓના દરજ્જામાં પતન થયું. સભા-સમિતિમાં તેમનો પ્રવેશ બંધ થયો, બહુપત્નીત્વ પ્રથા શરૂ થઈ અને પુત્રપ્રાપ્તિનું મહત્વ વધી ગયું.
કુટુંબવ્યવસ્થા: સંયુક્ત કુટુંબપ્રથા દ્રઢ બની અને કુટુંબનો વડો (પિતા) તમામ નિર્ણયો લેતો.
આશ્રમ અને શિક્ષણવ્યવસ્થા: વિદ્યાર્થીઓ ગુરુકુળમાં જઈને વેદ, ઇતિહાસ, પુરાણ અને શારીરિક શિક્ષણ મેળવતા.
ચાર વેદોના નામ નીચે મુજબ છે:
ઋગ્વેદ
સામવેદ
યજુર્વેદ
અથર્વવેદ
શોધ: અનુવૈદિક કાળમાં (ઈ.સ. પૂર્વે 1000 ની આસપાસ) ભારતમાં લોખંડની શોધ થઈ.
મહત્ત્વ: 1. લોખંડના મજબૂત ઓજારો અને કુહાડીઓ વડે ઘંચાડી જંગલો કાપીને જમીન ખેડાણયોગ્ય બનાવાઈ. 2. લોખંડના હળ અને ઓજારોથી કૃષિ ક્ષેત્રે ક્રાંતિ આવી, જેથી ઉત્પાદન ખૂબ વધ્યું. 3. કૃષિના વિકાસથી સ્થાયી જીવન, વેપાર-વાણિજ્ય અને ઈ.સ. પૂર્વે ૬ઠ્ઠી સદીમાં બીજા શહેરીકરણ તથા 16 મહાજનપદોનો ઉદય થયો.
અનુવૈદિક કાળમાં લોખંડ અને ખેતીના વિકાસથી જમીનનું મહત્વ વધ્યું.
રાજાનું પદ વંશપરંપરાગત બન્યું અને રાજાની સત્તાઓમાં મોટો વધારો થયો.
'સભા' અને 'સમિતિ' જેવી લોકશાહી સંસ્થાઓનું મહત્વ ઘટી ગયું.
રાજાઓ પોતાની સત્તા દર્શાવવા મોટા કર્મકાંડી યજ્ઞો (જેમ કે અશ્વમેધ યજ્ઞ, રાજસૂય યજ્ઞ) કરવા લાગ્યા અને એકતંત્રી રાજશાહીનો જન્મ થયો.
ઋગ્વેદકાળની સરખામણીએ અનુવૈદિક કાળમાં સ્ત્રીઓના સામાજિક દરજ્જામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો.
સભા અને સમિતિ જેવી રાજકીય સંસ્થાઓમાં સ્ત્રીઓનો અધિકાર છીનવાઈ ગયો.
સમાજમાં પુરુષપ્રધાનતા વધી અને પુત્રપ્રાપ્તિ માટેની પ્રાર્થનાઓ વધી.
સમાજમાં બહુપત્નીત્વની પ્રથા અમલમાં આવી અને નિર્ણય લેવાની સત્તા માત્ર કુટુંબના વડા પાસે રહી.
અનુવૈદિક ભારતની અર્થવ્યવસ્થા પશુપાલનમાંથી વધીને કૃષિપ્રધાન અર્થવ્યવસ્થા બની.
લોખંડની શોધને કારણે ખેતીનો અસાધારણ વિકાસ થયો અને અનાજનું વિપુલ ઉત્પાદન થવા લાગ્યું.
ખેતીના વિકાસને કારણે વિવિધ હસ્તકળા, કલાકારીગરી, ધાતુકામ અને વેપાર-વાણિજ્યનો વિકાસ થયો.
ઉત્તરના કાળા ચળકતા વાસણો (NBPW) ની સંસ્કૃતિ અસ્તિત્વમાં આવી અને પરિણામે બીજું શહેરીકરણ શરૂ થયું.