ધોરણ 11 | విષય: History
ઉપનિષદો એ વૈદિક સાહિત્યનો અંતિમ ભાગ હોવાથી તેને 'વેદાંત' પણ કહેવામાં આવે છે. તેમાં અત્યંત ઊંડું આધ્યાત્મિક તત્ત્વચિંતન રજૂ કરવામાં આવ્યું છે:
ઉપનિષદનો અર્થ: 'ઉપ' એટલે પાસે અને 'નિષદ' એટલે બેસવું. ગુરુ કે પરમતત્ત્વના ચરણોમાં બેસીને મેળવેલું રહસ્યમય કે ગૂઢજ્ઞાન એટલે ઉપનિષદ. અજ્ઞાનનો નાશ કરીને પરમતત્ત્વ તરફ ગતિ કરાવનાર શાસ્ત્ર પણ તે ગણાય છે.
આત્મા અને બ્રહ્મનું તત્ત્વજ્ઞાન: ઉપનિષદો અનુસાર દરેક મનુષ્યમાં આત્મા રહેલો છે અને આત્મા એ જ બ્રહ્મ છે. સમગ્ર સૃષ્ટિ બ્રહ્મસ્વરૂપ છે. ‘તત્ત્વમસિ’, ‘સોહં’ અને ‘અહં બ્રહ્માસ્મિ’ જેવા મહાવાક્યો ઉપનિષદના આ ચિંતનને રજૂ કરે છે.
જીવનનો માર્ગ: ઉપનિષદો અસત્યમાંથી સત્ય તરફ, મૃત્યુમાંથી અમૃત તરફ અને અંધકારમાંથી પ્રકાશ તરફ જવાનો માર્ગ બતાવે છે.
આચારસંહિતા: જ્ઞાનપ્રાપ્તિ માટે સંસારનો ત્યાગ જ એકમાત્ર માર્ગ નથી પરંતુ સદાચાર અને નીતિમય જીવન જરૂરી છે. જેમ કે— 'સત્ય બોલો', 'ધર્મનું પાલન કરો', 'સ્વાધ્યાયમાં આળસ ન કરો' અને 'માતા-પિતા તથા આચાર્યને દેવ સમાન ગણો'.
કર્મ અને મોક્ષનો સિદ્ધાંત: ઉપનિષદ કર્મફળના સિદ્ધાંતને માને છે. શ્રવણ, મનન અને નિદિધ્યાસ દ્વારા મેળવેલા જ્ઞાનથી જ માનવીને જન્મ-મરણના ફેરામાંથી મુક્તિ (મોક્ષ) મળે છે.
પ્રભાવ: શંકરાચાર્યનો અદ્વૈતવાદ, રામાનુજાચાર્યનો વિશિષ્ટાદ્વૈતવાદ અને માધવાચાર્યનો દ્વૈતવાદ ઉપનિષદોની જ દેન છે.
ભારતીય દાર્શનિક વિચારધારામાં ષડ્દર્શન (છ દર્શન) નો સમાવેશ થાય છે, જે જીવનની સમસ્યાઓના ઉકેલમાંથી ઉદ્ભવેલી જીવનપદ્ધતિ છે:
સાંખ્યદર્શન (મહર્ષિ કપિલ): તે 25 તત્ત્વોની ગણના કરે છે. પ્રકૃતિ અને પુરુષના દ્વૈત દ્વારા સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિ થઈ હોવાનું માને છે.
યોગદર્શન (મહર્ષિ પતંજલિ): 'ચિત્તવૃત્તિનો નિરોધ' એટલે યોગ. મહર્ષિ પતંજલિએ અષ્ટાંગયોગ (યમ, નિયમ, આસન, પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન, સમાધિ) આપ્યો છે, જે ચિત્તને સ્થિર કરી આત્મજ્ઞાન મેળવવાનો વ્યવહારુ માર્ગ છે.
ન્યાયદર્શન (મહર્ષિ ગૌતમ): તે તર્કશાસ્ત્ર કે પ્રમાણશાસ્ત્ર છે. વિવિધ પ્રમાણો દ્વારા સત્યની પરીક્ષા કરી યથાર્થ જ્ઞાન મેળવવાનો માર્ગ બતાવે છે.
વૈશેષિક દર્શન (મહર્ષિ કણાદ): તે ભૌતિક જગતનો વિસ્તારપૂર્વક અભ્યાસ કરે છે અને 7 પદાર્થો દ્વારા સૃષ્ટિનું સર્જન થયું હોવાનું માને છે.
પૂર્વમીમાંસા (મહર્ષિ જૈમિનિ): તે વૈદિક યજ્ઞવિધિ અને કર્મકાંડની હિમાયત કરે છે. મોક્ષ માટે નિષ્કામકર્મનો સિદ્ધાંત રજૂ કરે છે.
ઉત્તરમીમાંસા / વેદાંત (મહર્ષિ બાદરાયણ): 'બ્રહ્મસૂત્ર' તેનો મુખ્ય ગ્રંથ છે. તે બ્રહ્મને સર્વોપરી સત્તા ગણે છે અને આત્મા-બ્રહ્મની એકતા દર્શાવે છે.
જૈન દર્શન એ વાસ્તવદર્શી અને વ્યવહારુ ભારતીય આધ્યાત્મિક વિચારધારા છે:
અનેકાંતવાદ: કોઈ પણ વસ્તુ કે વિચારને માત્ર એક જ દૃષ્ટિકોણથી ન જોતાં બધી બાજુથી જોવાની વિચારશ્રેણી જૈનધર્મનો મહત્વનો સિદ્ધાંત છે.
પાંચ મહાવ્રતો: સત્ય, અહિંસા, અસ્તેય (ચોરી ન કરવી), અપરિગ્રહ (સંગ્રહ ન કરવો) અને બ્રહ્મચર્ય જેવા પાંચ વ્રતો દ્વારા જીવને બંધનમાંથી મુક્ત કરવાનો માર્ગ દર્શાવ્યો છે.
અહિંસા: મન, વચન કે કાયાથી કોઈની હિંસા ન કરવી તથા અન્યના મતનો અનાદર કરીને માનસિક હિંસા ન કરવી તેને મહત્વ આપ્યું છે.
ત્રિરત્ન (ત્રિપુટી): જૈનદર્શનમાં સમ્યક્ જ્ઞાન, સમ્યક્ દર્શન અને સમ્યક્ ચારિત્ર્ય પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
પુરુષાર્થવાદ: વૈદિક ધર્મની જેમ જૈનધર્મે પણ કર્મ અનુસાર ફળ અને પુરુષાર્થને પ્રાધાન્ય આપ્યું છે.
ભારતે વૈશ્વિક તત્ત્વજ્ઞાન અને માનવકલ્યાણ માટે અણમોલ વારસો આપ્યો છે:
ચાર વેદો: ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને અથર્વવેદ એ વિશ્વ સંસ્કૃતિને ભારતની શ્રેષ્ઠ ભેટ છે.
પુરુષાર્થ ચતુષ્ટય: માનવજીવનના ચાર લક્ષ્યો— ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ તથા તેને પ્રાપ્ત કરવા માટેની ચાર આશ્રમવ્યવસ્થા ભારતે આપી.
ઉપનિષદો અને ષડ્દર્શન: આત્મા અને બ્રહ્મનું ઊંડું જ્ઞાન આપતા ઉપનિષદો તેમજ સાંખ્ય, યોગ, ન્યાય, વૈશેષિક, મીમાંસા અને વેદાંત જેવા છ દર્શનો વિશ્વ માટે આદર્શ બન્યા છે.
મહાકાવ્યો અને ભગવદ્ગીતા: રામાયણ અને મહાભારત જેવા વિશ્વપ્રસિદ્ધ મહાકાવ્યો આપ્યા. ભગવદ્ગીતાનો 'નિષ્કામ કર્મયોગ' (કર્માણ્યેવાધિકારસ્તે મા ફલેષુ કદાચન) માનવજાતને વ્યવહારુ જીવન જીવવાની પ્રેરણા આપે છે.
અષ્ટાંગયોગ: મહર્ષિ પતંજલિનો યોગમાર્ગ આજે સમગ્ર વિશ્વમાં શારીરિક અને માનસિક શાંતિ માટે સ્વીકારાયો છે.
જૈન અને બૌદ્ધ દર્શન: બુદ્ધનો 'મધ્યમ માર્ગ' (અષ્ટાંગી માર્ગ) અને જૈનધર્મનો 'અહિંસા તથા અનેકાંતવાદ' વિશ્વશાંતિ માટે ભારતનું અદભુત પ્રદાન છે.
૧. રાજકીય ક્ષેત્રે આપેલ વારસો:
પ્રજાકલ્યાણકારી રાજાશાહી: રાજાનું પદ દૈવી ગણાતું હોવા છતાં તે નિરંકુશ ન હતો. રાજા પર 'ધર્મ' અને પ્રજાકીય પ્રતિનિધિઓનો અંકુશ રહેતો.
રાજ્યાભિષેક અને શપથ: રાજાએ ગાદી પર બેસતા પહેલાં પ્રજાકલ્યાણ, ખેતી અને વિકાસ માટે શપથ લેવા પડતા.
લોકશાહી સંસ્થાઓ: 'સભા' અને 'સમિતિ' જેવી સંસ્થાઓ દ્વારા લોકભાગીદારીનું ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું.
વહીવટી માળખું: અનુવૈદિક યુગમાં વહીવટી સરળતા માટે ૧૦૦ ગામડાંના વડા તરીકે 'શતપતિ' જેવા અધિકારીઓની નિમણૂક કરીને સ્થાનિક સ્વરાજ્યનો પાયો નાખ્યો.
૨. સામાજિક ક્ષેત્રે આપેલ વારસો:
ગુણ-કર્મ આધારિત વ્યવસ્થા: પ્રારંભિક વૈદિક યુગમાં વર્ણવ્યવસ્થા કઠોર ન હતી પરંતુ વ્યક્તિના ગુણ અને કર્મ (કામ) પર આધારિત હતી.
નારી-સન્માન: સ્ત્રીને પરિવારની સામ્રાજ્ઞી અને કુળની પાલક ગણવામાં આવતી. તેને શિક્ષણ મેળવવાનો અને રાજકીય કાર્યોમાં ભાગ લેવાનો અધિકાર હતો.
વિવિધતામાં એકતા: આર્ય અને અનાર્ય સંસ્કૃતિના મિલનથી સમન્વયકારી સંસ્કૃતિનો ઉદય થયો, જેણે ભવિષ્યમાં બહારથી આવેલી ગ્રીક, શક, હૂણ જેવી જાતિઓને પણ ભારતીય સમાજમાં સમાવી લીધી.
બ્રાહ્મણગ્રંથો વૈદિક સંહિતા પછી ગદ્ય સ્વરૂપમાં રચાયેલા ગ્રંથો છે.
તેમાં વેદમંત્રોના શબ્દોની વ્યુત્પત્તિ, અર્થઘટન, વિનિયોગ અને યજ્ઞક્રિયાઓનું વિસ્તૃત માર્ગદર્શન આપવામાં આવ્યું છે.
ઋગ્વેદ માટે ઐતરેય બ્રાહ્મણ, યજુર્વેદ માટે શતપથ અને તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણ, સામવેદ માટે 8 બ્રાહ્મણગ્રંથો અને અથર્વવેદ માટે ગોપથ બ્રાહ્મણ જાણીતા છે.
ગૌતમ બુદ્ધે અહિંસા, પ્રેમ અને કરુણા પર આધારિત ધર્મનો ઉપદેશ આપ્યો.
તેમણે અતિશય દેહદમન કે અતિશય ભોગવિલાસને બદલે 'મધ્યમ માર્ગ' અપનાવવાની સલાહ આપી.
સંસારના તમામ દુઃખોનું કારણ 'તૃષ્ણા' (ઈચ્છા) છે. આ તૃષ્ણાનો ત્યાગ કરવા માટે તેમણે અષ્ટાંગી માર્ગ દર્શાવ્યો જેના દ્વારા નિર્વાણ (મોક્ષ) પ્રાપ્ત થાય છે.
વૈશેષિક દર્શનના રચિયતા મહર્ષિ કણાદ છે અને તેનો મૂળ ગ્રંથ 'વૈશેષિક સૂત્ર' છે.
આ દર્શન ભૌતિક જગતને સત્ય માનીને 7 પદાર્થો દ્વારા ભૌતિક અને અભૌતિક સૃષ્ટિના સર્જનની વ્યાખ્યા કરે છે.
ન્યાય અને વૈશેષિક દર્શન બંને એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોવાથી તેમને સંયુક્ત રીતે 'ન્યાય-વૈશેષિક' પણ કહેવામાં આવે છે.