ધોરણ 11 | విષય: History
જૈનધર્મના 24મા અને અંતિમ તીર્થંકર મહાવીરસ્વામી હતા. તેમનો પરિચય નીચે મુજબ છે:
જન્મ અને બાલ્યાવસ્થા: મહાવીરસ્વામીનો જન્મ ઈ.સ. પૂર્વે 599માં બિહારમાં વૈશાલી પાસે આવેલા કુંડગ્રામ (ક્ષત્રિયકુંડ) ખાતે થયો હતો. તેમના બાળપણનું નામ ‘વર્ધમાન’ હતું. તેમના પિતા સિદ્ધાર્થ ક્ષત્રિય જાતિના નેતા હતા અને માતા ત્રિશલાદેવી વૈશાલીના રાજકુમારી હતાં. તેમનાં લગ્ન રાજકુમારી યશોદા સાથે થયાં હતાં અને તેમને 'પ્રિયદર્શના' નામે પુત્રી હતી.
ગૃહત્યાગ અને તપશ્ચર્યા: 30 વર્ષની વયે પોતાના મોટા ભાઈ નંદીવર્ધનની રજા લઈ તેમણે સંસારનો ત્યાગ કર્યો. 12 વર્ષ સુધી કઠોર તપશ્ચર્યા કર્યા બાદ 13મા વર્ષે ઋજુપાલિકા નદીના કિનારે તેમને 'કૈવલ્યજ્ઞાન' (સર્વોચ્ચ જ્ઞાન) પ્રાપ્ત થયું.
જિન અને નિગ્રંથ: તપ દરમિયાન ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવવાથી તેઓ 'જિન' કહેવાયા (જેના પરથી અનુયાયીઓ 'જૈન' કહેવાયા) અને સુખ-દુઃખના બંધનોમાંથી મુક્ત થવાથી 'નિગ્રંથ' કહેવાયા.
ઉપદેશ અને નિર્વાણ: તેમણે 30 વર્ષ સુધી અર્ધમાગધી ભાષામાં લોકોને સત્ય, અહિંસા અને સદાચારનો ઉપદેશ આપ્યો. 72 વર્ષની વયે ઈ.સ. પૂર્વે 527માં પાવાપુરી ખાતે તેઓ નિર્વાણ પામ્યા.
૧. સામાજિક પ્રદાન:
અહિંસાનો સિદ્ધાંત: જૈનધર્મે મન, વચન અને કર્મથી અહિંસા પાળવા પર ભાર મૂક્યો. મહાત્મા ગાંધીજીએ પણ મહાવીરસ્વામીના અહિંસાના સિદ્ધાંતને પોતાનો જીવનમંત્ર બનાવ્યો હતો.
સમાનતા: જ્ઞાતિ, જાતિ, ભાષા કે લિંગના ભેદભાવ વગર દરેકને જૈનસમાજમાં સમાન સ્થાન આપવામાં આવ્યું.
સ્ત્રીઓનો ઉદ્ધાર: સ્ત્રીઓને પણ દીક્ષા લેવાનો, સાધ્વીજીવન જીવવાનો અને મોક્ષપ્રાપ્તિનો અધિકાર આપી મહાવીરસ્વામી સમાજસુધારક બન્યા.
૨. સાહિત્યિક પ્રદાન:
પ્રાકૃત અને લોકભાષાઓનો વિકાસ: જૈન સાહિત્ય ૧૪ પર્વ અને ૧૨ અંગમાં વહેંચાયેલું છે. પ્રારંભિક સાહિત્ય અર્ધમાગધી અને પ્રાકૃત ભાષામાં રચાયું.
પ્રાદેશિક ભાષાઓને વેગ: જૈન મુનિઓએ કન્નડ, તમિલ, તેલુગુ, ગુજરાતી અને રાજસ્થાની ભાષામાં વિપુલ સાહિત્ય રચ્યું. (જેમ કે તામિલ ગ્રંથ 'કુરલ'નો કેટલોક ભાગ).
મહત્વના ગ્રંથો: હેમચંદ્રાચાર્યજી રચિત વ્યાકરણ ગ્રંથ 'સિદ્ધહેમશબ્દાનુંશાસન' અને 'દ્વ્યાશ્રય' કાવ્ય પ્રસિદ્ધ છે. આ સિવાય 'હરિવંશપુરાણ', 'બૃહત્કથા' અને 'કીર્તિકૌમુદી' જેવા ગ્રંથો જૈન સાહિત્યની અણમોલ ભેટ છે. પાટણમાં જૈન જ્ઞાનભંડારોમાં પ્રાચીન હસ્તપ્રતો સચવાયેલી છે.
જૈન દર્શનમાં આત્માને પૂર્વના કર્મોના બંધનમાંથી મુક્ત કરી મોક્ષપ્રાપ્તિ કરવા માટે ત્રણ રત્નો (ત્રિરત્ન)નો માર્ગ દર્શાવવામાં આવ્યો છે:
સમ્યક્ દર્શન (સાચી શ્રદ્ધા): જૈન તીર્થંકરો અને તેમના ઉપદેશો પ્રત્યે સંપૂર્ણ અને સાચી શ્રદ્ધા કે વિશ્વાસ હોવો.
સમ્યક્ જ્ઞાન (સાચું જ્ઞાન): જીવ, અજીવ, જગત અને તત્ત્વજ્ઞાન વિશેનું સંશય રહિતનું સાચું અને વિવેકપૂર્ણ જ્ઞાન મેળવવું.
સમ્યક્ ચારિત્ર્ય (સાચું આચરણ): પ્રાપ્ત કરેલા જ્ઞાન અનુસાર પોતાના જીવનમાં સદાચાર, પાંચ વ્રતો અને નૈતિક મૂલ્યોનું આચરણ કરવું.
આ ત્રિરત્નના પાલન માટે સાધકે ૫ વ્રતો (અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય, અપરિગ્રહ), ૫ સમિતિઓ, ૩ ગુપ્તિઓ અને ૪ ભાવનાઓનું પાલન કરવું પડે છે.
બૌદ્ધ ધર્મે ભારતીય શિલ્પકલાને અદભુત સમૃદ્ધિ આપી છે:
અશોકના સ્તંભો: સમ્રાટ અશોકે એક જ પથ્થર માંથી બનાવડાવેલા અને અજોડ ઓપ (પોલિશ) ધરાવતા સ્તંભો શિલ્પકલાના ઉત્તમ નમૂના છે. સારનાથનો સ્તંભ (જેમાં ચાર સિંહોની આકૃતિ અને ધર્મચક્ર છે) વિશ્વની શ્રેષ્ઠ શિલ્પકૃતિઓમાં ગણાય છે.
ગાંધાર શૈલી: ગ્રીક કલાના સંપર્કથી ભારત પૂર્વોત્તર (તક્ષશિલા, ગાંધાર) પ્રદેશમાં આ શૈલી વિકસી. તેમાં બુદ્ધની પ્રતિમાઓમાં શારીરિક સૌંદર્ય, સ્નાયુબદ્ધતા અને કપડાંની ઘડીઓનું વાસ્તવિક નિરૂપણ છે.
મથુરા અને સારનાથ શૈલી: મથુરા શૈલી શુદ્ધ ભારતીય શૈલી છે જેમાં આંતરિક ભાવદર્શનને મહત્વ અપાયું છે. સારનાથની બુદ્ધ પ્રતિમાઓ તેમની સુંદરતા અને ఆధ్యాత్మిక સૌંદર્ય માટે જાણીતી છે.
ધાતુમૂર્તિઓ: નાલંદામાંથી મળેલી ૨.૫ મીટર ઊંચી બુદ્ધની તામ્રમૂર્તિ અને સુલતાનગંજમાંથી મળેલી ૧ ટન વજનની કાંસાની બુદ્ધમૂર્તિ ગુપ્તયુગની ધાતુશિલ્પ વિદ્યાનો શ્રેષ્ઠ પરિચય આપે છે.
બૌદ્ધધર્મે સાહિત્ય ક્ષેત્રે વિશાળ અને સમૃદ્ધ વારસો આપ્યો છે:
ત્રિપિટક: બૌદ્ધ ધર્મનું મૂળ સાહિત્ય પાલી ભાષામાં લખાયેલા 'ત્રિપિટક' માં સંકલિત છે:
સુત્તપિટક: તેમાં બુદ્ધના પ્રવચનો અને ઉપદેશો છે.
વિનયપિટક: તેમાં બૌદ્ધ સંઘ અને ભિક્ષુઓ માટેના નીતિ-નિયમો છે.
અભિધમ્મપિટક: તેમાં બૌદ્ધ ધર્મના દર્શન અને તત્ત્વજ્ઞાનની ચર્ચા છે.
જાતકકથાઓ અને મિલિન્દપાન્હો: બુદ્ધના પૂર્વજન્મોની વાર્તાઓ દર્શાવતી 'જાતકકથાઓ' અને રાજા મિલિન્દ (મિનેન્ડર) તથા બૌદ્ધ જ્ઞાની નાગસેન વચ્ચેનો સંવાદ દર્શાવતો ગ્રંથ 'મિલિન્દપાન્હો' અગત્યના છે.
સંસ્કૃત બૌદ્ધ સાહિત્ય: મહાકવિ અશ્વઘોષે રચેલું 'બુદ્ધચરિત' સંસ્કૃત સાહિત્યનું મહાકાવ્ય છે.
વિદેશી ગ્રંથો: શ્રીલંકાના 'દીપવંશ' અને 'મહાવંશ' તથા તિબ્બતની 'કંજુર' અને 'તંજુર' સંહિતાઓ બૌદ્ધ સાહિત્યનો અમૂલ્ય ભાગ છે.
૫ વ્રતો: અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય (ચોરી ન કરવી), બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહ (સંગ્રહ ન કરવો).
૫ સમિતિઓ: ઈર્યાસમિતિ (ચાલતી વખતે કાળજી), ભાષાસમિતિ, એષણાસમિતિ (આહાર સંબંધી), આદાનનિક્ષેપણ સમિતિ અને પરિષ્ઠાપન સમિતિ.
૩ ગુપ્તિઓ: મનોગુપ્તિ (મન પર નિયંત્રણ), વાગ્ગુપ્તિ (વાણી પર નિયંત્રણ) અને કાયગુપ્તિ (શરીર પર નિયંત્રણ).
૪ ભાવનાઓ: મૈત્રી, કરુણા, મોદ (પ્રમોદ) અને મધ્યસ્થ (ઉપેક્ષા).
જૈનધર્મમાં આત્મશુદ્ધિ માટે કઠોર તપ, વૈરાગ્ય, ક્ષમા, ઉદારતા, સત્ય અને ઇન્દ્રિયનિગ્રહ પર ભાર મુકાયો છે. તેમાં 'પ્રતિક્રમણ' (પાપોનું પ્રાયશ્ચિત) અને 'સામાયિક' (એકાગ્ર થઈ આત્મચિંતન કરવું) જેવી ક્રિયાઓ, પાંચ વાર 'પોસહ વ્રત' કરવું, શેત્રુંજય, ગિરનાર જેવા તીર્થોની યાત્રા કરવી, નવકારમંત્રનું સ્મરણ અને પર્યુષણ પર્વમાં 'મિચ્છામિ દુકડં' દ્વારા ક્ષમાપના માંગવી એ જૈનધર્મની મુખ્ય આધ્યાત્મિક બાબતો છે.
બૌદ્ધધર્મની શરણાગતિ માટેની પ્રસિદ્ધ ત્રણ બાબતો (ત્રિરત્ન) નીચે મુજબ છે:
બુદ્ધં શરણં ગચ્છામિ (હું બુદ્ધના શરણે જાઉં છું)
ધમ્મં શરણં ગચ્છામિ (હું ધર્મના શરણે જાઉં છું)
સંઘં શરણં ગચ્છામિ (હું સંઘના શરણે જાઉં છું)