ધોરણ 11 | విષય: History
ઈ.સ. પૂર્વે 7મી સદીમાં ઉત્તર ભારતમાં 16 મહાજનપદોમાં મગધ એક શક્તિશાળી સામ્રાજ્ય તરીકે ઉભરી આવ્યું. તેના ઉદય પાછળના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ હતા:
ભૌગોલિક સ્થાન અને કુદરતી રક્ષણ: મગધ ગંગા, શોણ, ગંડકી અને ગોગ્રા જેવી નદીઓના પ્રદેશમાં આવેલું હતું. આ નદીઓ કુદરતી કિલ્લેબંધીનું કામ કરતી હતી અને યુદ્ધ સમયે જળવ્યવહાર માટે ઉપયોગી હતી.
આર્થિક અને લશ્કરી સમૃદ્ધિ: મગધના દક્ષિણ ભાગમાં લોખંડની સમૃદ્ધ ખાણો આવેલી હતી. લોખંડમાંથી મજબૂત શસ્ત્રો અને ખેતીના ઓજારો બનાવી શકાતાં હતાં.
કુશળ રાજદ્વારી નીતિ: મગધના રાજા બિંબિસાર અને અજાતશત્રુ જેવા શક્તિશાળી શાસકોએ અન્ય રાજ્યો સાથે લગ્નસંબંધો બાંધીને તેમજ રાજદ્વારી યુક્તિઓથી પોતાનું સૈન્ય બળ વધાર્યું.
વૈદિક કટ્ટરતાનો અભાવ: પૂર્વનું મગધ વૈદિક કટ્ટરતાથી અલિપ્ત હતું. ત્યાં જૈન અને બૌદ્ધ જેવા સુધારાવાદી ધર્મોનો પ્રભાવ વધ્યો, જેનાથી સામાજિક ગતિશીલતા અને રાજકીય સમૃદ્ધિને વેગ મળ્યો.
મગધને એક નાનકડા રાજ્યમાંથી મહાસામ્રાજ્ય બનાવવામાં મુખ્યત્વે ત્રણ રાજવંશોએ મહત્વનો ફાળો આપ્યો:
હર્ષક (હર્યક) વંશ:
બિંબિસાર: તેણે લગ્નસંબંધો અને આક્રમણ નીતિ દ્વારા રાજ્યનો વિસ્તાર કર્યો. તેણે અંગ દેશ કબજે કર્યો.
અજાતશત્રુ: તેણે કોશલના રાજા પ્રસેનજિતને હરાવ્યા અને વજ્જિસંઘમાં ફાટફૂટ પડાવીને લિચ્છવી ગણરાજ્યને મગધમાં ભેળવી દીધું.
ઉદયન: તેણે રાજધાની ગિરિવ્રજથી ખસેડીને 'પાટલીપુત્ર' બનાવ્યું.
શિશુનાગ વંશ: શિશુનાગે અવંતીના શક્તિશાળી રાજ્યને જીતીને મગધ સામ્રાજ્યમાં વિલીન કરી દીધું અને મગધની સીમાઓનો વિસ્તાર કર્યો.
નંદ વંશ: મહાપદ્માનંદે કૌશમ્બી, કોશલ, અવંતી અને કલિંગ પર વિજય મેળવી એકચક્રી સત્તા સ્થાપી. નંદવંશના સમયમાં મગધ સત્તા અને સમૃદ્ધિની પરાકાષ્ઠાએ પહોંચ્યું.
ઈ.સ. પૂર્વે 6ઠ્ઠી સદીમાં હખમનિષ્ય વંશના દરાયસ પહેલા જેવા ઈરાની સમ્રાટોએ ભારતની વાયવ્ય સરહદ પર આક્રમણ કર્યું હતું. તેની અસરો નીચે મુજબ હતી:
વેપારી સંબંધો: સિંધુ નદીનો જળમાર્ગ શોધાવવાથી ભારત અને ઈરાન વચ્ચે વેપારી સંબંધો મજબૂત થયા. ભારતમાં ઈરાની સોનાના સિક્કા ('દરિક') અને ચાંદીના સિક્કા ('સિગલોઈ') પ્રચલિત થયા.
સાંસ્કૃતિક અને લિપિ પ્રભાવ: ભારતની વાયવ્ય સરહદે જમણેથી ડાબે લખાતી 'ખરોષ્ઠી લિપિ'નો વિકાસ થયો, જે ઈરાનની આરામ લિપિમાંથી પ્રેરિત હતી.
સ્થાપત્ય કલા પર અસર: મૌર્યકાલીન શિલ્પ અને સ્થાપત્ય તથા શિલાલેખો અને સ્તંભો પર આજ્ઞાપત્રો કોતરાવવાની અશોકની પ્રણાલિકા પર ઈરાની કલાનો પ્રભાવ જોવા મળે છે.
સિકંદરને ભારતની વાયવ્ય સરહદ પર સફળતા મળવાના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ હતા:
રાજકીય અસંઘઠિતતા: વાયવ્ય ભારતમાં કોઈ એકચક્રી સત્તા ન હતી. નાના-નાના રાજ્યો અંદરોઅંદર લડતા હતા અને તેમની વચ્ચે એકતાનો અભાવ હતો.
ભારતીય રાજાઓનો દેશદ્રોહ: તક્ષશિલાના રાજા આંભિકુમાર અને સરહદી રાજા શશીગુપ્તે સિકંદર સામે શરણાગતિ સ્વીકારીને તેને ભારત પર ચડાઈ કરવામાં મદદ કરી.
સિકંદરનું કુશળ સૈન્ય અને વ્યૂહરચના: સિકંદર પાસે તાલીમબદ્ધ, શિસ્તબદ્ધ અને આધુનિક શસ્ત્રોથી સજ્જ સેના હતી.
સંયુક્ત મોરચાનો અભાવ: વિદેશી આક્રમણખોર સામે ભારતીય રાજ્યોએ ભેગા મળીને સંયુક્ત મોરચો ન બનાવ્યો, જેના કારણે સિકંદર એક પછી એક રાજ્યો જીતતો ગયો.
સિકંદરના આક્રમણની ભારત પર નીચે મુજબની અસરો થઈ:
રાજકીય જાગૃતિ: ભારતીય રાજ્યોને સમજાયું કે વિદેશી આક્રમણો સામે ટકી રહેવા માટે એક વિશાળ અને બળવાન સામ્રાજ્ય હોવું જરૂરી છે. આનાથી મૌર્ય સામ્રાજ્યની સ્થાપનાનો માર્ગ મોકળો થયો.
નવા માર્ગોની શોધ: ગ્રીક સૈન્ય જે માર્ગો પરથી આવ્યું તે જમીન અને જળમાર્ગો પાછળથી ભારત અને પશ્ચિમના દેશો વચ્ચેના વેપારી માર્ગો બન્યા.
ઇતિહાસલેખનને આધાર: ગ્રીક લેખકોના લખાણોથી ભારતીય ઇતિહાસને ચોક્કસ કાળગણના અને તારીખવાર આધાર મળ્યો.
સાંસ્કૃતિક સમન્વય: ભારત અને ગ્રીસ વચ્ચે સાંસ્કૃતિક આદાન-પ્રદાન શરૂ થયું. શિલ્પકલામાં 'ગાંધારશૈલી'નો વિકાસ થયો તથા સિક્કાઓ અને ખગોળશાસ્ત્ર પર ગ્રીક પ્રભાવ પડ્યો.
ઈ.સ. પૂર્વે 6ઠ્ઠીથી 7મી સદી દરમિયાન ઉત્તર ભારતમાં અસ્તિત્વ ધરાવતા નાનાં-મોટાં સ્વતંત્ર રાજ્યો અથવા પ્રજાસત્તાક ગણરાજ્યોને 'મહાજનપદ' કહેવામાં આવતા.
બૌદ્ધ ગ્રંથ 'અંગુત્તરનિકાય' અનુસાર ભારતમાં કુલ 16 મહાજનપદો હતાં.
અંગ - પૂર્વ બિહાર
મગધ - દક્ષિણ બિહાર
કાશી - વારાણસી (બનારસ, ઉત્તર પ્રદેશ)
કુરુ - દિલ્હી, થાણેશ્વર અને મેરઠ જિલ્લો
મત્સ્ય - જયપુર જિલ્લો (રાજસ્થાન)