ધોરણ 11 | విષય: History
મૌર્ય સામ્રાજ્યની સ્થાપના પૂર્વે ઉત્તર ભારતની રાજકીય પરિસ્થિતિ અસ્થિર અને વિભાજિત હતી:
મગધમાં નંદવંશનું શાસન: મગધ પર નંદવંશનો અંતિમ શાસક ધનાનંદ રાજ્ય કરતો હતો. તે અત્યંત ક્રૂર, અત્યાચારી અને પ્રજાપીડક રાજા હતો. તેણે પ્રજા પર અતિશય કરવેરા નાખ્યા હતા, જેનાથી પ્રજા અને અગ્રણીઓ તેનાથી અસંતોષી હતા.
વિદેશી આક્રમણો: ઈ.સ. પૂર્વે 6ઠ્ઠી સદીમાં ઈરાનીઓ અને ઈ.સ. પૂર્વે 4થી સદીમાં મેસેડોનિયાના સિકંદરે ભારતની વાયવ્ય સરહદ પર આક્રમણ કર્યું હતું. આ આક્રમણોને કારણે વાયવ્ય ભારત નાના-નાના રાજ્યોમાં વહેંચાઈ ગયું હતું અને તેમની વચ્ચે રાજકીય એકતાનો અભાવ હતો.
નવા સામ્રાજ્યની જરૂરિયાત: અંદરોઅંદરના વિગ્રહો અને વિદેશી આક્રમણો સામે રક્ષણ મેળવવા સમગ્ર ભારતને એકતાના તાંતણે બાંધે તેવા એક શક્તિશાળી કેન્દ્રીય સામ્રાજ્યની સખત જરૂર હતી.
મૌર્ય સામ્રાજ્યનો ઉદય: આ વિષમ પરિસ્થિતિમાં ચાણક્ય (કૌટિલ્ય) ના માર્ગદર્શન હેઠળ ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યએ પંજાબ અને વાયવ્ય ભારતમાં પોતાની શક્તિ સંગઠિત કરી. ઈ.સ. પૂર્વે 321માં ધનાનંદને પરાસ્ત કરી મૌર્ય સામ્રાજ્યનો પાયો નાખ્યો.
ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય (ઈ.સ. પૂર્વે 321 થી ઈ.સ. પૂર્વે 297) ભારતના પ્રથમ અખિલ ભારતીય સામ્રાજ્યના સ્થાપક હતા. તેમની મુખ્ય સિદ્ધિઓ નીચે મુજબ છે:
નંદવંશનો અંત અને મૌર્ય સામ્રાજ્યની સ્થાપના: ગુરુ ચાણક્યની મદદથી તેણે મગધના અત્યાચારી રાજા ધનાનંદને હરાવીને મૌર્ય વંશની સ્થાપના કરી.
સેલ્યુકસ નીકેતર પર વિજય (ઈ.સ. પૂર્વે 305): સિકંદરના સેનાપતિ અને ગ્રીક રાજા સેલ્યુકસ નીકેતરને યુદ્ધમાં પરાજીત કર્યો. બંને વચ્ચે સંધિ થઈ, જેના પરિણામે સેલ્યુકસે હિરાત, કંદહાર, કાબુલ અને બલુચિસ્તાન જેવા પ્રદેશો ચંદ્રગુપ્તને સોંપ્યા.
વૈવાહિક અને રાજદ્વારી સંબંધો: સેલ્યુકસે اپنی પુત્રી હેલનના વિવાહ ચંદ્રગુપ્ત સાથે કર્યા. સેલ્યુકસે પોતાના રાજદૂત મૅગેસ્થનિસને ચંદ્રગુપ્તના દરબારમાં પાટલીપુત્ર મોકલ્યો, જેનાથી ભારતના વિદેશો સાથે નવતર રાજદ્વારી સંબંધો શરૂ થયા.
સામ્રાજ્ય વિસ્તાર: ચંદ્રગુપ્તનું સામ્રાજ્ય ઉત્તર-પશ્ચિમમાં મધ્ય એશિયાથી લઈને પૂર્વમાં બંગાળ સુધી અને ઉત્તરમાં હિમાલયથી લઈને દક્ષિણમાં મૈસૂર (કર્નાટક) સુધી તેમજ પશ્ચિમે ગુજરાત (સૌરાષ્ટ્ર) સુધી વિસ્તરેલું હતું.
પ્રજાકલ્યાણકારી કાર્યો: તેણે સૌરાષ્ટ્રમાં પોતાના રાષ્ટ્રીય (રાજ્યપાલ) પુષ્યગુપ્ત દ્વારા સુદર્શન તળાવનું નિર્માણ કરાવ્યું, જે સિંચાઈ માટે અત્યંત ઉપયોગી નીવડ્યું.
કલિંગના યુદ્ધ (ઈ.સ. પૂર્વે 261) માં થયેલા ભયાનક રક્તપાતથી કંપાઈને સમ્રાટ અશોકે યુદ્ધની નીતિ ત્યજી બૌદ્ધ ધર્મ અંગીકાર કર્યો. બૌદ્ધ ધર્મના વિકાસ અને પ્રચારમાં તેનો ફાળો નીચે મુજબ છે:
ધર્મમહામાત્રોની નિમણૂક: પ્રજામાં બૌદ્ધ ધર્મના આદર્શો, નૈતિક મૂલ્યો અને માનવધર્મનો પ્રચાર કરવા માટે उसने 'ધર્મમહામાત્ર' નામના વિશેષ અધિકારીઓની નિમણૂક કરી.
અભિલેખો અને શૈલલેખો: અશોકે બૌદ્ધ ધર્મના સિદ્ધાંતો જેવા કે અહિંસા, કરુણા, દાન, સચ્ચાઈ અને વડીલો પ્રત્યેના આદરના સંદેશાઓ પાલિ ભાષામાં પથ્થરો (શૈલલેખો) અને સ્તંભો પર કોતરાવ્યા.
પ્રજાકલ્યાણ દ્વારા ધર્મપ્રચાર: પશુબલિ અને હિંસક મેળાવડાઓ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો. શાહી રસોડામાં પશુહિંસા અટકાવી, રસ્તાઓ, કૂવા, ચિકિત્સાલયો અને ધર્મશાળાઓનું નિર્માણ કરાવ્યું.
વિદેશોમાં ધર્મપ્રચાર: તેણે પોતાના પુત્ર મહેન્દ્ર અને પુત્રી સંઘમિત્રાને બૌદ્ધ ધર્મના પ્રચાર માટે શ્રીલંકા મોકલ્યા. આ ઉપરાંત ગ્રીક, ઇજિપ્ત અને સિરિયા જેવા દેશોમાં પણ ધર્મપ્રચારકો મોકલ્યા.
ત્રીજી બૌદ્ધ સંગીતિ: પાટલીપુત્ર ખાતે ત્રીજી બૌદ્ધ પરિષદ (સંગીતિ) નું આયોજન કરી બૌદ્ધ ધર્મના મતભેદો દૂર કર્યા.
મૌર્યોએ કૌટિલ્યના 'અર્થશાસ્ત્ર' આધારે એક સુસંગઠિત, ધર્મનિરપેક્ષ અને કેન્દ્રીકૃત વહીવટીતંત્ર સ્થાપ્યું હતું:
કેન્દ્રીય વહીવટીતંત્ર: રાજા શાસનનો સર્વોચ્ચ વડો, ન્યાયાધીશ અને સેનાપતિ હતો. તેને મદદ કરવા માટે મંત્રીપરિષદ હતી. અર્થશાસ્ત્રમાં 27 જેટલાં વિવિધ ખાતાઓ (જેમ કે કૃષિ વિભાગ - 'સીતા', જેના વડા 'સીતાધ્યક્ષ' કહેવાતા) નો ઉલ્લેખ છે. 'સમાહર્તા' મહેસૂલ એકઠું કરવાનું અને કાયદો-વ્યવસ્થા જાળવવાનું કામ કરતા.
પ્રાંતીય વહીવટીતંત્ર: સામ્રાજ્યને 5 મુખ્ય પ્રાંતોમાં વહેંચવામાં આવ્યું હતું (તક્ષશિલા, ઉજ્જૈની, તોસાલી, સુવર્ણગિરિ અને પાટલીપુત્ર). પ્રાંતના વડા તરીકે રાજકુમારો ('કુમાર') ની નિમણૂક થતી.
નગર અને સ્થાનિક વહીવટ: મૅગેસ્થનિસના જણાવ્યા મુજબ પાટલીપુત્ર નગરનો વહીવટ 5-5 સભ્યોની 6 સમિતિઓ દ્વારા થતો હતો. આ સમિતિઓ ઉદ્યોગ, આયાત-નિકાસ કર, જન્મ-મરણ નોંધણી વગેરેનું ધ્યાન રાખતી.
સૈન્ય અને ગુપ્તચર તંત્ર: મૌર્યો પાસે વિશાળ અને સુસજ્જ સેના હતી. સામ્રાજ્યની સુરક્ષા અને રાજ્યની માહિતી મેળવવા માટે અત્યંત કાર્યક્ષમ ગુપ્તચર જાળ પ્રવર્તતી હતી.
ન્યાયવ્યવસ્થા: રાજા સર્વોચ્ચ ન્યાયાધીશ હતો. ન્યાય માટે બે પ્રકારની અદાલતો હતી: 'ધર્મસ્થિય' (દીવાની) અને 'કંટકશોધન' (ફોજદારી).
મૌર્યકાળ દરમિયાન શિલ્પ, સ્થાપત્ય અને કલાનો ઉત્કૃષ્ટ વિકાસ થયો હતો:
કાષ્ઠ સ્થાપત્ય અને મહેલો: મૅગેસ્થનિસે પાટલીપુત્રમાં આવેલા ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યના ભવ્ય લાકડાના (કાષ્ઠ) મહેલનું વર્ણન કર્યું છે.
અશોકસ્તંભો: મૌર્ય કલાનો શ્રેષ્ઠ નમૂના અશોકના એકાશ્મ (એક જ પથ્થરમાંથી બનાવેલા) સ્તંભો છે. આ સ્તંભો ચૂનારના રેતીના પથ્થરોમાંથી બનાવીને પોલિશ કરવામાં આવતા. સારનાથનો અશોકસ્તંભ (જેમાંથી આપણું રાષ્ટ્રીય ચિહ્ન ચાર સિંહની આકૃતિ લેવામાં આવી છે), રામપૂર્વા અને લૌરિયાનંદનગઢના સ્તંભો કલાના અદ્ભુત ઉદાહરણો છે.
ગુફા સ્થાપત્ય: બિહારમાં ગયા પાસે આવેલી બારાબરની ટેકરીઓમાં કંડારેલી ગુફાઓ પ્રાચીન ગુફા સ્થાપત્યનો નમૂનો છે, જેમાં 'લોમેશ ઋષિની ગુફા' સૌથી શ્રેષ્ઠ છે.
મૂર્તિકલા: પથ્થરો અને માટીમાંથી બનાવેલી અત્યંત ચળકતી પોલિશવાળી મૂર્તિઓ મળી આવી છે, જેમાં દીદારગંજમાંથી મળેલી 'યક્ષ અને યક્ષિણીઓ'ની મૂર્તિઓ મુખ્ય છે.
સ્તૂપ સ્થાપત્ય: સમ્રાટ અશોકના સમયમાં સાંચીનો સ્તૂપ જેવા અનેક બૌદ્ધ સ્તૂપોનું નિર્માણ થયું હતું.