ધોરણ 11 | విષય: History
સંગમસાહિત્ય એ દક્ષિણ ભારત (તમિલનાડુ/દ્રવિડ પ્રદેશ) ના પ્રાચીન ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને સમાજજીવનને જાણવાનો સૌથી અગત્યનો સાહિત્યિક સ્ત્રોત છે:
'સંગમ' શબ્દનો અર્થ: 'સંગમ' એટલે કવિઓ, વિદ્વાનો કે પંડિતોનું સંગઠન કે સંઘ.
આયોજન: મદુરાઈના પાંડ્ય રાજવીઓના આશ્રય હેઠળ કુલ 3 સંગમ (મહાપરિષદ) યોજવામાં આવ્યા હતા, જેમાં અનેક લોકકવિઓ અને વિદ્વાનોએ પોતાની કાવ્યકૃતિઓ રચી હતી.
મુખ્ય વિષયો: સંગમસાહિત્ય મુખ્યત્વે તમિલ ભાષામાં રચાયું છે. તેમાં કવિઓએ મુખ્યત્વે 'પ્રેમ' (અહમ) અને 'યુદ્ધ' (પુરમ) જેવા વિષયો પર કવિતાઓ રચી હતી.
સાહિત્યિક સંગ્રહ: આ કવિતાઓને પાછળથી 8 મુખ્ય સંગ્રહોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવી, જેને 'ઇત્તોતોગઇ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
મહત્વ: આ સાહિત્યમાંથી ઈ.સ. પૂર્વે 300થી ઈ.સ. 300 સુધીના 600 વર્ષ દરમિયાનના દક્ષિણ ભારતના ચોલ, ચેર અને પાંડ્ય વંશના રાજકીય સંઘર્ષો, સામાજિક જીવન, ઉત્તર-દક્ષિણ ભારતીય સંસ્કૃતિનો સમન્વય તેમજ રોમન સામ્રાજ્ય સાથેના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર-વાણિજ્યનું આબેહૂબ વર્ણન મળે છે.
સંગમસાહિત્યમાંથી પ્રાચીન દક્ષિણ ભારતીય સમાજનું વિશિષ્ટ અને તાદ્રશ ચિત્ર પ્રાપ્ત થાય છે:
સામાજિક વર્ગીકરણ: ઉત્તર ભારતની જેમ દક્ષિણ ભારતમાં ચાર વર્ણની ચુસ્ત વ્યવસ્થા ન હતી. લોકો મોટે ભાગે પોતાના વ્યવસાય અને ભૌગોલિક પ્રદેશ (ટિનાઈ) ના આધારે ઓળખાતા હતા.
પાંચ આર્થિક ક્ષેત્રો (ટિનાઈ): તમિલપ્રદેશને પાંચ ભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યો હતો:
કુરિન્જી (પહાડી પ્રદેશ - શિકાર)
મલાઈ (રણ કે પાણી વગરનો પ્રદેશ)
મુલઈ (ઘાસચારાવાળો પ્રદેશ - પશુપાલન)
મસદમ (ભેજવાળો પ્રદેશ - ખેતી)
નીતલ (સમુદ્રતટ - માછીમારી અને મીઠું પકવવું)
યોદ્ધાઓનું સ્થાન: સમાજમાં યોદ્ધાઓને ઉચ્ચ સ્થાન આપવામાં આવતું. યુદ્ધમાં શહીદ થનાર વીર યોદ્ધાઓના સ્મરણમાં પાળિયા (જેને તમિલમાં 'નચુકલ' કે 'વિશકલ' કહેવાતા) ઊભા કરવામાં આવતા અને તેમની પૂજા થતી.
સ્ત્રીઓનું સ્થાન: સ્ત્રીઓ શિક્ષિત હતી અને કાવ્યરચનાઓ કરતી. તેઓ ખેતી અને પશુપાલનમાં મદદ કરતી. ઉત્તર ભારતની જેમ અહીં પણ સતીપ્રથા (જેને તમિલમાં 'તિપાયદલ' કહેવાતી) અસ્તિત્વમાં હતી અને વિધવાઓની સ્થિતિ દયનીય હતી.
ધાર્મિક જીવન: શિવ અને કાર્તિકેય (મુરુગન) દક્ષિણના મુખ્ય દેવતાઓ હતા. આર્ય સંસ્કૃતિના સંપર્કથી વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર તેમજ પાછળથી જૈન અને બૌદ્ધ ધર્મનો પણ પ્રચાર થયો.
ઈ.સ. પૂર્વે 185માં મૌર્ય સામ્રાજ્યના પતન પછી ભારતની રાજકીય એકતા છિન્નભિન્ન થઈ ગઈ અને ઉત્તર તથા દક્ષિણ ભારતમાં નાનાં-મોટાં પ્રદેશિક রাজ્યો અને વિદેશી વંશોનો ઉદય થયો:
દેશી વંશોનો ઉદય:
શુંગવંશ: પુષ્યમિત્ર શુંગે અંતિમ મૌર્ય રાજા બૃહદ્રથની હત્યા કરી મગધમાં શુંગવંશની સ્થાપના કરી.
કણ્વવંશ: શુંગવંશ પછી મંત્રી વાસુદેવ કણ્વે કણ્વવંશ સ્થાપ્યો.
સાતવાહન વંશ: દક્ષિણ-મધ્ય ભારતમાં (મહારાષ્ટ્ર-આંધ્ર) ગૌતમીપુત્ર સાતકર્ણી જેવા શક્તિશાળી રાજાઓ હેઠળ સાતવાહન સામ્રાજ્ય સ્થપાયું.
ચેદિવંશ (કલિંગ): કલિંગ (ઓરિસ્સા) માં ખારવેલ જેવા જૈનધર્મી મહાન રાજાએ સ્વતંત્ર સામ્રાજ્ય સ્થાપ્યું.
વિદેશી આક્રમણો અને શાસકો:
ઇન્ડોગ્રીક (યવન): બેક્ટ્રિયાના ગ્રીકોએ વાયવ્ય ભારતમાં સત્તા સ્થાપી, જેમાં મિનેન્ડર (મિલીન્દ) મુખ્ય હતો.
શકવંશ: મધ્ય એશિયામાંથી આવેલા શકો પંજાબ, માળવા અને ગુજરાતમાં ફેલાયા. રુદ્રદામન સૌથી નોંધપાત્ર શક શાસક હતો.
પલ્લવ (પાર્થિયન): પેશાવર અને વાયવ્ય વિસ્તારમાં ગોન્ડોફર્નિસ જેવા શાસકોનું રાજ્ય હતું.
કુષાણવંશ: મોંગોલિયાથી આવેલા કુષાણોએ (યુહે-ચી જાતિ) કનિષ્કના નેતૃત્વ હેઠળ ઉત્તર ભારતથી મધ્ય એશિયા સુધી વિશાળ સામ્રાજ્ય સ્થાપ્યું.
ઈ.સ. પૂર્વે 300થી ઈ.સ. 300 દરમિયાન ભારતનો વિશ્વના અન્ય દેશો સાથે રાજકીય, વેપારી અને સાંસ્કૃતિક સંબંધ અત્યંત ગાઢ બન્યો:
રોમન સામ્રાજ્ય સાથે વેપાર: ભારત અને રોમ વચ્ચે જમીન અને દરિયાઈ માર્ગે મોટા પાયે વેપાર થતો હતો. ભારતમાંથી મરી-મસાલા (યવનપ્રિયા), હાથીદાંત, રેશમ, મલમલ અને કિંમતી રત્નો રોમ મોકલાતા. બદલામાં રોમમાંથી પુષ્કળ પ્રમાણમાં સોનું-ચાંદી, દ્રાક્ષનો દારૂ અને કાચ ભારતમાં આવતા. અરીકામેડુ અને ભરૂચ આ વેપારના મુખ્ય બંદરો હતા.
મધ્ય એશિયા અને ચીન સાથે સંબંધો: કુષાણ રાજાઓના સમયમાં પ્રસિદ્ધ 'રેશમ માર્ગ' (Silk Route) પર ભારતનું નિયંત્રણ હતું. કનિષ્કના સમયમાં ભારત અને મધ્ય એશિયા વચ્ચે સંસ્કૃતિ અને વેપારની આપ-લે થઈ.
ગ્રીક (યુનાન) સાથે આદાન-પ્રદાન:
ગ્રીક શાસક મિનેન્ડરે બૌદ્ધ ધર્મ સ્વીકાર્યો અને બૌદ્ધ સાધુ નાગસેન સાથે ચર્ચા કરી 'મિલીન્દપાન્હો' ગ્રંથ રચાયો.
ગ્રીકો પાસેથી ભારતે સુઘડ ચિત્ર અને ચોક્કસ વજન ધરાવતા સિક્કા પાડવાની કળા, ખગોળશાસ્ત્ર અને ભવિષ્યકથનનું જ્ઞાન શીખ્યું.
ગ્રીક અને ભારતીય કલાના સમન્વયથી 'ગાંધાર કલાશૈલી' નો જન્મ થયો.
ધર્મપ્રચાર: બૌદ્ધ ધર્મના પ્રચારાર્થે ભારતીય વિદ્વાનો અને સાધુઓ મધ્ય એશિયા, ચીન અને શ્રીલંકા તરફ ગયા.
મૌર્યોત્તર કાળમાં ભારતના ઉત્તર-પશ્ચિમ (ગાંધાર) પ્રદેશમાં વિકસેલી મૂર્તિકલાની વિશિષ્ટ શૈલી એટલે 'ગાંધાર કલાશૈલી':
શૈલીનો સંગમ: ગાંધાર શૈલી એ ભારતીય અને ગ્રીકો-રોમન કલાનો અદ્ભુત સમન્વય છે. તેથી તેને 'ઇન્ડો-ગ્રીક' કે 'ગ્રીકો-બૌદ્ધ' કલાશૈલી પણ કહેવામાં આવે છે.
સંરક્ષકો: મૌર્ય, ઇન્ડો-ગ્રીક, શક અને ખાસ કરીને કુષાણ રાજાઓએ (જેમ કે કનિષ્ક) આ કલાશૈલીને પૂર્ણ રાજ્યાશ્રય આપ્યો હતો.
વિષયવસ્તુ અને સ્વરૂપ: આ કલાનું વિષયવસ્તુ સંપૂર્ણપણે ભારતીય (બૌદ્ધ ધર્મ અને બોધિસત્ત્વ) હતું, પરંતુ તેને ઘડવાની પદ્ધતિ અને શૈલી ગ્રીક હતી.
મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ:
મૂર્તિઓ બનાવવા માટે ભૂરા અને વાદળી રંગના પથ્થરો તેમજ શુષ્ક ગારા (Stucco) નો ઉપયોગ થતો હતો.
આ શૈલીમાં ભાવનાઓ કરતાં શારીરિક સૌંદર્ય અને રચના પર વધુ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.
ભગવાન બુદ્ધની મૂર્તિઓમાં તેમને વાંકડિયા વાળ, માંસલ-બળવાન દેહ, શરીર પરના વસ્ત્રોની કરચલીઓની બારીક કોતરણી અને ગ્રીક દેવતા 'એપોલો' જેવા સુંદર ચહેરા સાથે દર્શાવવામાં આવ્યા છે.
કુષાણ વંશનો શ્રેષ્ઠ રાજા કનિષ્ક (ઈ.સ. 78) હતો. તેની મુખ્ય સિદ્ધિઓ:
તેણે મધ્ય એશિયાથી લઈને ઉત્તર ભારતના વારાણસી સુધી વિશાળ સામ્રાજ્ય સ્થાપ્યું અને 'રેશમ માર્ગ' પર અંકુશ મેળવ્યો.
તેણે કાશ્મીરના કુંડલવનમાં ચોથી બૌદ્ધ સંગીતિનું આયોજન કર્યું, જેમાં બૌદ્ધ ધર્મ હીનયાન અને મહાયાનમાં વિભાજિત થયો.
તેણે ચરક (ચરકસંહિતાના રચયિતા) અને અશ્વઘોષ (બુદ્ધચરિતમ્ ના રચયિતા) જેવા વિદ્વાનોને રાજ્યાશ્રય આપ્યો.
તેણે ગાંધાર અને મથુરા કલાશૈલીને પ્રોત્સાહન આપ્યું.