ધોરણ 11 | విષય: History
મૌર્ય સામ્રાજ્યના પતન પછી ઉત્તર ભારતમાં રાજકીય વિખંડન અને અસ્થિરતાનો યુગ શરૂ થયો હતો. આ સંજોગોમાં ગુપ્તોના ઉદય માટે મુખ્યત્વે નીચેના કારણો જવાબદાર હતા:
પ્રારંભિક પૃષ્ઠભૂમિ: અભિલેખો મુજબ ગુપ્ત વંશના પ્રથમ રાજા શ્રીગુપ્ત અને તેના પુત્ર ઘટોત્કચ ગુપ્ત હતા, જેઓ નાના પ્રદેશના શાસકો હતા.
લગ્નસંબંધો અને રાજકીય સમર્થન: ચંદ્રગુપ્ત પ્રથમે લિચ્છવી ક્ષત્રિય કન્યા કુમારદેવી સાથે લગ્નસંબંધ બાંધી પોતાની પૂર્વીય સીમા મજબૂત બનાવી અને મગધમાં પોતાની સત્તા સ્થાપી.
સામ્રાજ્યનો વિસ્તાર અને ગુપ્ત સંવત: ચંદ્રગુપ્ત પ્રથમે ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને બંગાળના મોટા ભાગો જીતીને ઈ.સ. 319-20 માં 'ગુપ્ત સંવત' ની શરૂઆત કરી તથા 'મહારાજાધિરાજ' નું બિરુદ ધારણ કરી સામ્રાજ્યનો પાયો નાખ્યો.
શક્તિશાળી નેતૃત્વ: સમુદ્રગુપ્ત અને ચંદ્રગુપ્ત દ્વિતીય (વિક્રમાદિત્ય) જેવા પરાક્રમી વિજેતાઓએ લશ્કરી વિજયો, મજબૂત વહીવટીતંત્ર અને આર્થિક સમૃદ્ધિ દ્વારા ગુપ્ત સામ્રાજ્યને ભારતની સર્વોચ્ચ સત્તા તરીકે સ્થાપિત કર્યું.
સમુદ્રગુપ્ત (ઈ.સ. 330 થી ઈ.સ. 376) ગુપ્ત વંશનો અત્યંત કુશળ સેનાપતિ અને વિજેતા રાજા હતો. તેની વિજયયાત્રાનું વર્ણન તેના રાજકવિ હરિષેણ રચિત 'પ્રયાગ પ્રશસ્તિ' (અલ્હાબાદ સ્તંભલેખ) માંથી મળે છે:
આર્યાવર્ત (ઉત્તર ભારત) ના વિજયો: તેણે ઉત્તર ભારતના અચ્યુત, નાગસેન અને કુલજ જેવા રાજાઓ તથા અહિચ્છત્ર, ગ્વાલિયર અને કોટાના શાસકોને હરાવી ગંગાની ખીણના સમગ્ર પ્રદેશને ગુપ્ત સામ્રાજ્યમાં ભળાવી દીધો.
દક્ષિણાપથના વિજયો: તેણે દક્ષિણ ભારત તરફ લશ્કરી કૂચ કરી 12 રાજાઓને હરાવ્યા. તેમને મુક્ત કરી તેમની પાસેથી ખંડણી ગ્રહણ કરી સામંતશાહી પદ્ધતિથી આધિપત્ય સ્થાપ્યું.
સરહદી અને અન્ય રાજ્યો: બંગાળ, કામરૂપ (આસામ), નેપાળ, માલવ, યૌધેય, આભીર વગેરે પ્રદેશોએ તેનું સ્વામિત્વ સ્વીકાર્યું. ઉત્તર-વાયવ્યના કુષાણો, શક નાયકો અને સિંહલદેશ (શ્રીલંકા) ના શાસકોએ પણ તેની શરણાગતિ સ્વીકારી.
ભારતનો નેપોલિયન: તેની આ અવિરત વિજયયાત્રા અને ઝડપી સામ્રાજ્ય વિસ્તારના કારણે ઇતિહાસકારો તેને 'ભારતનો નેપોલિયન' કહે છે.
ચંદ્રગુપ્ત દ્વિતીય (વિક્રમાદિત્ય) (ઈ.સ. 380 થી ઈ.સ. 412) ગુપ્ત સામ્રાજ્યનો સૌથી શ્રેષ્ઠ અને મહાન વિજેતા હતો. તેની શ્રેષ્ઠતા સાબિત કરતા મુખ્ય મુદ્દા નીચે મુજબ છે:
રાજ્યનું ગૌરવ પુનઃસ્થાપિત કર્યું: પોતાના નબળા ભાઈ રામગુપ્તના શાસનકાળમાં શક રાજા સામે થયેલ અપમાનનો બદલો લેવા ધ્રુવસ્વામીનીના વેશમાં શક છાવણીમાં જઈ શક રાજાની હત્યા કરી ગુપ્તોનું ગૌરવ પાછું મેળવ્યું.
શકોનો અંત અને 'શકારી' બિરુદ: તેણે ગુજરાત અને సౌરાષ્ટ્રના શક ક્ષત્રપ રાજા રુદ્રસેન ત્રીજાને હરાવી શક શાસનનો અંત આણ્યો અને 'શકારી' તથા 'સિંહવિક્રમ' ની ઉપાધિ ધારણ કરી.
લગ્નસંબંધો દ્વારા નીતિ: નાગવંશી રાજકુંવરી કુબેરનાગા સાથે લગ્ન કર્યા અને પોતાની પુત્રી પ્રભાવતીના લગ્ન વાકાટક રાજા રુદ્રસેન બીજા સાથે કરાવી સામ્રાજ્યને મજબૂત કર્યું.
વિદ્યા અને કલાનો સંરક્ષક: તેના દરબારમાં મહાકવિ કાલિદાસ જેવા રત્નો હતા. તેના સમયમાં આવેલ ચીની યાત્રી ફા-હિયાને તેના શાસનની ન્યાયપ્રિયતા અને સમૃદ્ધિના ખૂબ વખાણ કર્યા છે.
ગુપ્તકાળ દરમિયાન સ્થાપત્ય, શિલ્પ, ચિત્ર અને સંગીત કલાનો સુવર્ણ વિકાસ થયો હતો:
મંદિર સ્થાપત્ય (નાગર શૈલી): ઉત્તર ભારતમાં નાગર શૈલીમાં મંદિર નિર્માણની શરૂઆત થઈ. ઉત્તર પ્રદેશના કાનપુરનું ભિતરગામનું ઈંટનું મંદિર અને ઝાંસીનું દેવગઢનું દશાવતાર મંદિર તેના ઉત્કૃષ્ટ નમૂના છે.
ચિત્રકલા: અજંતાની ગુફાઓના ચિત્રો વિશ્વવિખ્યાત છે, જેમાં મહાત્મા બુદ્ધ અને જાતકકથાઓનું આલેખન છે. UNESCO દ્વારા તેને વર્લ્ડ હેરિટેજ જાહેર કરાયેલ છે.
સિક્કા અને સંગીતકલા: સમુદ્રગુપ્તના સોનાના સિક્કા પર તેને વીણા વગાડતો દર્શાવાયો છે, જે ગુપ્ત રાજાઓના સંગીતપ્રેમની સાક્ષી પૂરે છે.
ગુપ્ત સામ્રાજ્યનું વહીવટીતંત્ર સુવ્યવસ્થિત અને સામંતવાદી પ્રણાલી પર આધારિત હતું:
કેન્દ્રીય વહીવટ (રાજા): રાજા વહીવટના કેન્દ્રમાં હતો અને 'ચક્રવર્તી', 'મહારાજાધિરાજ', 'પરમભટ્ટાર્ક' જેવાં બિરુદો ધારણ કરતો. તેને મદદ કરવા મંત્રીપરિષદ હતી, જેમાં પદો મોટે ભાગે વારસાગત હતા.
લશ્કરી તંત્ર: યુદ્ધમંત્રી 'સંધિવિગ્રહક' અને લશ્કરી વડા 'મહાબલાધિકૃત' કહેવાતા. હાથીદળના વડા પીલુપતિ, અશ્વદળના વડા અશ્વપતિ અને પાયદળના વડા નરપતિ તરીકે ઓળખાતા.
મહેસૂલી વહીવટ: જમીન મહેસૂલ આવકનો મુખ્ય સ્ત્રોત હતો, જે ઉત્પાદનનો 61 (છઠ્ઠો ભાગ) હતો. મહેસૂલ વડા ગોપાશ્રમિન અને દફતર અધિકારી 'પુસ્તપાલ' હતા.
ન્યાય પ્રણાલી: સર્વોચ્ચ ન્યાયાધીશ 'મહાદંડનાયક' કહેવાતા. ફા-હિયાનના મતે સજાઓ કડક નહોતી અને મૃત્યુદંડનો અભાવ હતો.