chapter 1

સાચો જવાબ:

• 
  

  શાબ્દિક અર્થ: 'Psychology' શબ્દ ગ્રીક ભાષાના બે શબ્દો Psyche (આત્મા) અને Logos (વિજ્ઞાન) પરથી બન્યો છે. શરૂઆતમાં તેને 'આત્માનું વિજ્ઞાન' કહેવામાં આવતું હતું, પરંતુ સમય જતાં મન અને ચેતના છોડીને તે 'વર્તનનું વિજ્ઞાન' બન્યું.

  
  


• 
  

  સર્વસામાન્ય વ્યાખ્યા: "મનોવિજ્ઞાન એ જુદા જુદા સંદર્ભમાં માનસિક પ્રક્રિયાઓ, અનુભવો અને વર્તનનો અભ્યાસ કરનારું વિજ્ઞાન છે."

  
  

વ્યાખ્યાની સમજૂતી (મુખ્ય 4 ઘટકો):

1. 
   

   માનસિક પ્રક્રિયા (Mental Process): માનસિક પ્રક્રિયા એ અનુભવ કરનાર વ્યક્તિના અનુભવની આંતરિક બાબત છે, જેને સભાન કે જાગ્રત અવસ્થા તરીકે ઓળખી શકાય. મગજની પ્રક્રિયાઓ અને માનસિક પ્રક્રિયાઓ પરસ્પરાવલંબી છે.

   
   


2. 
   

   અનુભવ (Experience): અનુભવ એ સંપૂર્ણપણે વ્યક્તિગત બાબત છે. વ્યક્તિ પોતે વર્ણવે નહિ ત્યાં સુધી તેના અનુભવ વિશે સીધું જાણી શકાતું નથી.

   
   


3. 
   

   વર્તન (Behaviour): વર્તન એ ઉદ્દીપક (Stimulus) અને પ્રતિક્રિયા (Response) નું જોડાણ છે. તે આંતરિક-બાહ્ય, પ્રગટ-અપ્રગટ કે શાબ્દિક-ચેષ્ટાત્મક હોઈ શકે છે.

   
   


4. 
   

   વિજ્ઞાન (Science): મનોવિજ્ઞાન ચોક્કસ અને પદ્ધતિસરની રીતોનો ઉપયોગ કરી જ્ઞાન મેળવે છે. તેમાં વિજ્ઞાનનાં લક્ષણો જેવાં કે પુનરાવર્તન, પરિવર્તન, નિયંત્રણ અને વસ્તુલક્ષીતા જોવા મળે છે.

   
   

સાચો જવાબ:

મનોવિજ્ઞાનના સ્વરૂપને સમજવા માટે તેની મુખ્ય ચાર લાક્ષણિકતાઓ નીચે મુજબ છે:

1. 
   

   મનોવિજ્ઞાન વિજ્ઞાન છે (Psychology is Science): ઈ.સ. 1879માં જર્મનીના લિપઝીગ શહેરમાં વિલ્હેમ વુન્ટ દ્વારા સ્થાપવામાં આવેલી પ્રથમ પ્રયોગશાળાથી તેને વૈજ્ઞાનિક દરજ્જો પ્રાપ્ત થયો. તે વસ્તુલક્ષી અને ચોક્કસ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરે છે.

   
   


2. 
   

   મનોવિજ્ઞાન પ્રાકૃતિક વિજ્ઞાન છે (Psychology is Natural Science): મનોવિજ્ઞાનનું અભ્યાસવસ્તુ (માનવી અને પ્રાણીનું વર્તન) પ્રકૃતિનો જ અંશ છે. તે પ્રાકૃતિક વિજ્ઞાનોની અભ્યાસ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરે છે.

   
   


3. 
   

   મનોવિજ્ઞાન સામાજિક વિજ્ઞાન છે (Psychology is Social Science): માનવી સામાજિક-સાંસ્કૃતિક વાતાવરણથી પ્રભાવિત થાય છે. મનોવિજ્ઞાન માનવવર્તનનો અભ્યાસ સામાજિક-સાંસ્કૃતિક સંદર્ભમાં કરે છે.

   
   


4. 
   

   મનોવિજ્ઞાન વાર્તનિક વિજ્ઞાન છે (Psychology is Behavioral Science): સમાજશાસ્ત્ર, અર્થશાસ્ત્ર અને નૃવંશશાસ્ત્રની જેમ મનોવિજ્ઞાન પણ માનવી અને પ્રાણીના વર્તનોનો અભ્યાસ કરે છે, તેથી તે વાર્તનિક વિજ્ઞાન છે.

   
   

સાચો જવાબ:

• 
  

  વૈજ્ઞાનિક શરૂઆત: ઈ.સ. 1879માં જર્મનીના લિપઝીગ ખાતે વિલ્હેમ વુન્ટે સ્થાપેલી પ્રયોગશાળાથી આધુનિક મનોવિજ્ઞાનનો આરંભ થયો. વુન્ટને વૈજ્ઞાનિક મનોવિજ્ઞાનના પિતા ગણવામાં આવે છે.

  
  


• 
  

  રચનાવાદ (Structuralism): વુન્ટ અને તેના સાથીદારોએ મનની રચના અને જાગ્રત અનુભવોને સમજવા 'આંતરનિરીક્ષણ પદ્ધતિ' અપનાવી.

  
  


• 
  

  કાર્યવાદ (Functionalism): વિલિયમ જેમ્સે મનની રચનાને બદલે વાતાવરણ સાથે અનુકૂલન સાધવા માનવી કેવી રીતે કાર્ય કરે છે તેના પર ભાર મૂક્યો.

  
  


• 
  

  સમષ્ટિવાદ (Gestalt Psychology): વર્ધીમર, કોહલર અને કોફકાએ દર્શાવ્યું કે પ્રત્યક્ષીકૃત અનુભવ એ વસ્તુના ભાગોના સરવાળા કરતાં કંઈક વિશેષ અને સમગ્રલક્ષી હોય છે.

  
  


• 
  

  વર્તનવાદ (Behaviorism): જે. બી. વોટ્સને ચેતનાનો અસ્વીકાર કરી માત્ર જોઈ શકાય તેવા બાહ્ય વર્તન અને ઉદ્દીપક-પ્રતિક્રિયા (S-R) ના અભ્યાસ પર ભાર મૂક્યો.

  
  


• 
  

  મનોવિશ્લેષણવાદ (Psychoanalysis): સિગ્મંડ ફ્રોઇડે અજાગ્રત મન, દમિત ઇચ્છાઓ અને બાલ્યાવસ્થાના અનુભવોને વર્તનના આધાર તરીકે રજૂ કર્યા.

  
  


• 
  

  માનવવાદી અને બોધાત્મક અભિગમ: માનવવાદી અભિગમે (મેસ્લો, રોજર્સ) માનવીની સ્વતંત્ર ઇચ્છાશક્તિ અને સ્વ-વિકાસ પર ભાર મૂક્યો, જ્યારે બોધાત્મક અભિગમે માનવમનને કમ્પ્યૂટરની જેમ માહિતી પ્રક્રિયા કરતી સિસ્ટમ ગણાવી.

  
  

સાચો જવાબ:

• 
  

  બોધાત્મક અભિગમ (Cognitive Approach):

  
  
  
  
  
  • 
    

    વર્તનવાદીઓની સરળ ઉદ્દીપક-પ્રતિક્રિયા વ્યાખ્યા સામે આ અભિગમ વિકસ્યો.

    
    
  
  
  • 
    

    આ અભિગમ અનુસાર માનવી કમ્પ્યૂટર જેવું યંત્ર છે, જેમાં માહિતી દાખલ થાય છે (Input), તેના પર અર્થઘટન કે પૃથક્કરણ થાય છે (Processing) અને પછી પ્રતિક્રિયા મળે છે (Output).

    
    
  
  
  • 
    

    તે વિચારણા, સ્મૃતિ, પ્રત્યક્ષીકરણ, તર્ક અને સમસ્યા-ઉકેલ જેવી જટિલ માનસિક ક્રિયાઓનો અભ્યાસ કરે છે.

    
    
  
  
  
  


• 
  

  સામાજિક-સાંસ્કૃતિક અભિગમ (Social-Cultural Approach):

  
  
  
  
  
  • 
    

    આ અભિગમ માનવવર્તન માટે આજુબાજુના સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક પરિબળોને મુખ્ય ગણાવે છે.

    
    
  
  
  • 
    

    વ્યક્તિના સારા કે ખરાબ વર્તન, પહેરવેશ, ખાનપાન કે કુશળતા પાછળ તેના સામાજિક મૂલ્યો, ધોરણો, દરજ્જો અને સંસ્કૃતિ જવાબદાર હોય છે.

    
    
  
  
  • 
    

    જુદા જુદા વાતાવરણ અને સંસ્કૃતિમાં ઉછરેલી વ્યક્તિઓના વર્તનમાં તફાવત જોવા મળે છે.

    
    
  
  
  
  

સાચો જવાબ:

મનોવિજ્ઞાનના મુખ્ય વિકસિત ક્ષેત્રો: (1) પ્રાયોગિક અને મનોમાપનલક્ષી મનોવિજ્ઞાન (2) ચિકિત્સા, અસાધારણ અને સલાહ મનોવિજ્ઞાન (3) શાળાકીય અને શૈક્ષણિક મનોવિજ્ઞાન (4) સંગઠનલક્ષી મનોવિજ્ઞાન (5) સમાજલક્ષી અને વ્યક્તિત્વનું મનોવિજ્ઞાન (6) જીવનફલક અને વિકાસાત્મક મનોવિજ્ઞાન.

બે ક્ષેત્રોની વિસ્તૃત ચર્ચા:

1. 
   

   શાળાકીય અને શૈક્ષણિક મનોવિજ્ઞાન:

   
   
   
   
   
   • 
     

     આ શાખા విద్యાર્થીઓને અભ્યાસમાં પડતી મુશ્કેલીઓ, અક્ષમતાઓનાં કારણો શોધવા અને તેનો ઉકેલ લાવવામાં મદદ કરે છે.

     
     
   
   
   • 
     

     શૈક્ષણિક મનોવૈજ્ઞાનિકો શિક્ષકો, વિદ્યાર્થીઓ, વાલીઓ અને શાળા સંચાલકોને શિક્ષણ સુધારણા માટે માર્ગદર્શન આપે છે.

     
     
   
   
   • 
     

     તેઓ શિક્ષકોને તાલીમ આપવા અને મનોવૈજ્ઞાનિક કસોટીઓ દ્વારા વિદ્યાર્થીઓનો સર્વાંગી વિકાસ કરવામાં મદદરૂપ થાય છે.

     
     
   
   
   
   


2. 
   

   સંગઠનલક્ષી મનોવિજ્ઞાન અને માનવ સંસાધન વિકાસ (HRD):

   
   
   
   
   
   • 
     

     આ શાખા ઉદ્યોગો અને કારખાનાઓમાં કર્મચારીઓની ભરતી, કાર્યક્ષમતા વધારવા અને અકસ્માત નિવારણ માટે કાર્ય કરે છે.

     
     
   
   
   • 
     

     તે માલિકો અને કામદારો વચ્ચે સંતોષકારક સંબંધો સ્થાપે છે.

     
     
   
   
   • 
     

     કર્મચારીઓની ક્ષમતા, વ્યક્તિત્વ, અભિયોગ્યતા અને રસ-રૂચિ મુજબ કામની ફાળવણી કરીને તેમનો મહત્તમ ઉપયોગ કરવામાં મદદ કરે છે.

     
     
   
   
   
   

સાચો જવાબ: મનોવિજ્ઞાન પ્રાકૃતિક વિજ્ઞાન છે કારણ કે તેનું અભ્યાસવસ્તુ (માનવી અને પ્રાણીનું વર્તન) પ્રકૃતિનો જ એક અંશ છે. કુદરતી ઘટનાઓની જેમ વર્તનને પણ શરૂઆત અને અંત હોય છે. આ ઉપરાંત, મનોવિજ્ઞાન પોતાના અભ્યાસ માટે ભૌતિક અને પ્રાકૃતિક વિજ્ઞાનોની જ અભ્યાસ પદ્ધતિઓ (જેવી કે પ્રયોગ, નિરીક્ષણ) નો ઉપયોગ કરે છે. તે જીવંત સજીવોના કુદરતી વર્તનનો વૈજ્ઞાનિક રીતે અભ્યાસ કરતું હોવાથી તેને પ્રાકૃતિક વિજ્ઞાન ગણવામાં આવે છે.

સાચો જવાબ:

મનોવિજ્ઞાનના મુખ્ય 4 ધ્યેયો છે:

1. 
   

   વર્ણન: માનવવર્તન કેવું છે (શારીરિક, માનસિક, આંતરિક કે બાહ્ય) તેનું પ્રાથમિક વર્ણન કરવું.

   
   


2. 
   

   સ્પષ્ટીકરણ: બનાવ કે ઘટના શા માટે અને કેમ ઉદ્ભવે છે તેનાં કારણો સ્પષ્ટ કરવાં.

   
   


3. 
   

   આગાહી: સ્થાપિત નિયમોના આધારે માનવવર્તન અંગે પૂર્વકલ્પના કે ભવિષ્યકથન કરવું (દા.ત., અતિ-શિસ્તવાળા વાતાવરણમાં ઉછરેલું બાળક ડરપોક બનશે).

   
   


4. 
   

   નિયંત્રણ: નુકસાનકારક કે પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓને દૂર કરવા કે ટાળવા માટે સિદ્ધાંતોનો ઉપયોગ કરવો અને માનવીની જીવન ગુણવત્તા સુધારવી.

   
   

સાચો જવાબ: 20મી સદીની શરૂઆતમાં જે. બી. વોટ્સને વાર્તનિક અભિગમ આપ્યો. તેમણે મન, ચેતના અને આંતરનિરીક્ષણ પદ્ધતિનો વિરોધ કર્યો. વોટ્સનના મતે, મનોવિજ્ઞાને માત્ર એવા જ બાહ્ય વર્તનનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ જે વસ્તુલક્ષી રીતે જોઈ અને માપી શકાય (જેમ કે બોલવું, શારીરિક હલનચલન, મુખભાવ). આ અભિગમ વર્તનને 'ઉદ્દીપક-પ્રતિક્રિયા' (S-R) ના જોડાણ તરીકે ઓળખાવે છે. સ્કીનર, ટોલમેન અને ગથ્રી જેવા મનોવૈજ્ઞાનિકોએ આ અભિગમ વિકસાવવામાં મહત્ત્વનો ફાળો આપ્યો.

સાચો જવાબ: આ અભિગમ ડો. સિગ્મંડ ફ્રોઇડે આપેલા અચેતન મનના સિદ્ધાંતો પર આધારિત છે. તે માનવવર્તનને મનના ગતિશીલ પરિબળો (પ્રેરણા અને આવેગ) ના સંદર્ભમાં સમજાવે છે. ફ્રોઇડના મતે માનવીનું વર્તન અજાગ્રત ઇચ્છાઓ (ખાસ કરીને જાતીય અને આક્રમક ઈચ્છાઓ), બાલ્યાવસ્થાના અનુભવો તથા ઈડ (Id), ઈગો (Ego) અને સુપર ઈગો (Superego) ના આંતરિક સંઘર્ષોથી સંચાલિત થાય છે. અસાધારણ વર્તનના ઉપચાર દરમિયાન આ અભિગમનો વિકાસ થયો હતો.

સાચો જવાબ: જૈવિય અભિગમ માનવવર્તનને સમજવા માટે શરીરરચના, રંગસૂત્રો, જનીનતત્ત્વો, ચેતાપ્રવાહો, જ્ઞાનેન્દ્રિયો અને ગ્રંથિઓના રસસ્રાવો (Hormones) નો આધાર લે છે. આ અભિગમમાં શસ્ત્રક્રિયા, વિદ્યુત ઉદ્દીપન અને જૈવ-રાસાયણિક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ થાય છે. તે વર્તન પાછળના શારીરિક અને વારસાગત કારણો સ્પષ્ટ કરે છે. પરંતુ જટિલ સામાજિક-સાંસ્કૃતિક વાતાવરણ અને માનસિક અનુભવોને સમજાવવામાં તેની અમુક મર્યાદાઓ રહેલી છે.

સાચો જવાબ: મનોવિજ્ઞાન માટેનો અંગ્રેજી શબ્દ 'Psychology' ગ્રીક ભાષાના બે શબ્દો Psyche (આત્મા) અને Logos (વિજ્ઞાન) પરથી બન્યો છે. તેથી શબ્દાર્થની દૃષ્ટિએ મનોવિજ્ઞાન એટલે 'આત્માનું વિજ્ઞાન'.

સાચો જવાબ:

મનોવિજ્ઞાનની સર્વસામાન્ય વ્યાખ્યામાં નીચેના ચાર મુદ્દાનો સમાવેશ થાય છે:

1. 
   

   માનસિક પ્રક્રિયાઓ (Mental Processes)

   
   


2. 
   

   અનુભવો (Experiences)

   
   


3. 
   

   વર્તન (Behaviour)

   
   


4. 
   

   વિજ્ઞાન (Science)

   
   

સાચો જવાબ: વૉટ્સનના મતે આંતરનિરીક્ષણ પદ્ધતિ વ્યક્તિગત અને આત્મલક્ષી છે. તેને બીજી કોઈ વ્યક્તિ દ્વારા ચકાસી કે પુનરાવર્તિત કરી શકાતી નથી, તેથી તે વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ માટે યોગ્ય નથી.

સાચો જવાબ: જૈવિય અભિગમ માનવવર્તનને સમજવા માટે વ્યક્તિના શરીરના રંગસૂત્રો, જનીનતત્ત્વો, ગ્રંથિઓના રસસ્રાવો, ચેતાપ્રવાહો, શરીરરચના અને સ્નાયુતંત્રનો આધાર લે છે.

સાચો જવાબ: વર્તનવાદી અભિગમે મનોવિજ્ઞાનના વિષયવસ્તુ તરીકે મન, ચેતના, વ્યક્તિગત અનુભવો અને આંતરનિરીક્ષણ પદ્ધતિનો વિરોધ કર્યો છે.

સાચો જવાબ: મનોગત્યાત્મક અભિગમ અચેતન મનના પાસાઓ, સુખ મેળવવાની ઇચ્છા, ઈડ, ઈગો અને સુપર-ઈગો તથા મનોજાતીય વિકાસના સિદ્ધાંતોના આધારે વર્તનને સમજાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે.

સાચો જવાબ: મનોમાપનલક્ષી મનોવિજ્ઞાનમાં માનવીની બુદ્ધિ, અભિયોગ્યતા, અભિરુચિ, વ્યક્તિત્વ, સિદ્ધિ, મનોવલણો અને પૂર્વગ્રહો જેવાં વાર્તનિક પાસાઓનું માપન કરવામાં આવે છે.

સાચો જવાબ: બોધાત્મક મનોવિજ્ઞાન માનવીની સંવેદન, પ્રત્યક્ષીકરણ, ધ્યાન, સ્મૃતિ, વિચારણા, તર્ક, સર્જનાત્મકતા, નિર્ણયપ્રક્રિયા અને સમસ્યા-ઉકેલ જેવી બોધાત્મક/માનસિક પ્રક્રિયાઓનો અભ્યાસ કરે છે.

સાચો જવાબ: સ્વાસ્થ્ય મનોવિજ્ઞાન શારીરિક-માનસિક સ્વાસ્થ્યની જાળવણી કરવાનું, વ્યસનો અને કૂટેવોથી સ્વાસ્થ્યને થતા નુકસાન સામે લોકજાગૃતિ લાવવાનું અને નિરોગી જીવનશૈલી માટે માર્ગદર્શન આપવાનું કાર્ય કરે છે.

સાચો જવાબ: મનોવિજ્ઞાનના મુખ્ય વિકાસશીલ ક્ષેત્રો: (1) બોધાત્મક મનોવિજ્ઞાન (2) સ્વાસ્થ્ય મનોવિજ્ઞાન (3) રમત-ગમતનું મનોવિજ્ઞાન (4) પર્યાવરણલક્ષી મનોવિજ્ઞાન (5) ગુનાશોધનનું મનોવિજ્ઞાન (Forensic Psychology).

સાચો જવાબ: મનોવિજ્ઞાન એ માનવી અને માનવેતર પ્રાણીઓના વર્તન, અનુભવ અને માનસિક પ્રક્રિયાઓનો અભ્યાસ કરતું વિજ્ઞાન છે.

સાચો જવાબ: પુનરાવર્તન, પરિવર્તન, નિયંત્રણ અને વસ્તુલક્ષીતા એ વિજ્ઞાનના મુખ્ય લક્ષણો છે.

સાચો જવાબ: વર્ણન, સ્પષ્ટીકરણ, આગાહી અને નિયંત્રણ એ મનોવિજ્ઞાનના ચાર મુખ્ય ધ્યેયો છે.

સાચો જવાબ: મનોવિજ્ઞાનની સૌપ્રથમ પ્રયોગશાળા ઈ.સ. 1879માં વિલ્હેમ વુન્ટે જર્મનીના લિપઝીગ શહેરમાં સ્થાપી.

સાચો જવાબ: વિલ્હેમ વુન્ટને વૈજ્ઞાનિક મનોવિજ્ઞાનના પિતા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

સાચો જવાબ: સમષ્ટિવાદે મનની રચનાને બદલે પ્રત્યક્ષીકૃત અનુભવના સંગઠન અને સમગ્રતા પર ભાર મૂક્યો હતો.

સાચો જવાબ: જે. બી. વોટ્સન, બી. એફ. સ્કિનર, એડવર્ડ ટોલમેન અને એડવિન ગથ્રી.

સાચો જવાબ: વિકાસાત્મક મનોવિજ્ઞાન વ્યક્તિના જન્મ પહેલાંની ગર્ભાવસ્થાથી શરૂ કરીને વૃદ્ધાવસ્થા સુધીના સમગ્ર જીવનચક્રના વિકાસને આવરી લે છે.

સાચો જવાબ: મનોવિજ્ઞાનમાં M.A. અને M.Phil. ની પદવી પ્રાપ્ત કરીને ચિકિત્સા કે અસાધારણ મનોવિજ્ઞાનની તાલીમ મેળવેલ વ્યક્તિ નિષ્ણાત તરીકે કાર્ય કરી શકે છે.

સાચો જવાબ: દેશની સૌપ્રથમ ફોરેન્સિક સાયન્સ યુનિવર્સિટી ગુજરાત રાજ્યના ગાંધીનગર શહેરમાં આવેલી છે.

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (B)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (D)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (D)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (C)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (C)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (C)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (C)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (C)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (A)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (C)