ધોરણ 11 | విષય: Manovigan
ચેતનાનો અર્થ અને વ્યાખ્યા:
વિલિયમ જેમ્સ: ચેતના એ માત્ર વિચારોનો સ્થિર સમૂહ નથી, પરંતુ તે એક ‘વિચારોનો પ્રવાહ’ (Stream of consciousness) છે.
જોન લોક: પોતાના મનમાં જે ચાલી રહ્યું છે તેનું પ્રત્યક્ષીકરણ એટલે ચેતના.
વ્યાખ્યા: “વ્યક્તિના પોતાના આંતરિક સંવેદનો, પ્રત્યક્ષીકરણો, વિચારો તેમજ લાગણીઓ અને બાહ્ય વાતાવરણ પ્રત્યેની સભાનતા એટલે ચેતના.”
સમજૂતી:
સભાનતા અને જાગરૂકતા: ચેતના વ્યક્તિને પોતાની આસપાસના વાતાવરણ અને આંતરિક સ્થિતિ પ્રત્યે સજાગ રાખે છે.
પરિવર્તનશીલતા: ચેતના સતત બદલાતી રહે છે. તે જાગ્રત અવસ્થાથી લઈને ઊંઘ કે ધ્યાનની અવસ્થા સુધી સતત પરિવર્તન પામે છે.
વ્યક્તિગત અનુભવ: ચેતના એ સંપૂર્ણપણે આત્મલક્ષી (Personal) અનુભવ છે, જે એક વ્યક્તિ બીજી વ્યક્તિને સીધો દર્શાવી શકતી નથી.
ચેતનાની મુખ્ય પાંચ અવસ્થાઓ વર્ણવવામાં આવી છે:
સભાન અવસ્થા (Conscious State): વ્યક્તિ પૂર્ણ જાગ્રત હોય છે અને હેતુપૂર્વક પોતાની ક્રિયાઓ પર ધ્યાન આપે છે.
અભાન / અચેતન અવસ્થા (Unconscious State): ફ્રોઇડના મતે, દમિત ઇચ્છાઓ, આવેગો અને અપ્રિય સ્મૃતિઓ અચેતન મનમાં હોય છે. માનવવર્તન પર તેનો મોટો પ્રભાવ હોય છે.
પૂર્વસભાન અવસ્થા (Pre-conscious State): હાલ સભાનતામાં નથી, પરંતુ થોડા પ્રયાસ કે યાદ અપાવવાથી તુરંત સભાનતામાં આવી શકે તેવી માહિતી (દા.ત., ‘હૈયે છે પણ હોઠે નથી’).
બિનસભાન અવસ્થા (Non-conscious State): શારીરિક અનૈચ્છિક પ્રક્રિયાઓ, જેમ કે લોહીનું પરિભ્રમણ, હોર્મોન્સનો સ્ત્રાવ વગેરે, જેનાથી વ્યક્તિ અજાણ રહે છે.
નિમ્ન-સભાન અવસ્થા (Subconscious State): જેમાં સભાનતાનું પ્રમાણ ખૂબ ઓછું હોય છે (દા.ત., સ્વપ્નાવસ્થા, ટેવરૂપ ડ્રાઇવિંગ).
ઈ.ઈ.જી. (E.E.G.) ના આધારે નિદ્રાના મુખ્ય બે વિભાગો અને તબક્કાઓ છે:
૧. N.R.E.M. નિદ્રા (Non-Rapid Eye Movement):
તબક્કો N1 (હળવી ઊંઘ): થીટા તરંગો (૪-૮ હર્ટ્ઝ) ઉત્પન્ન થાય છે. વ્યક્તિ સહેલાઈથી જાગી જાય છે.
તબક્કો N2 (મધ્યમ ઊંઘ): સ્લીપ સ્પિન્ડલ્સ (Sleep Spindles) અને K-કૉમ્પ્લેક્સ જોવા મળે છે. ઊંઘનો ૫૦% સમય આમાં વીતે છે.
તબક્કો N3 (ગાઢ નિદ્રા / Slow-Wave Sleep): ડેલ્ટા તરંગો (૧-૪ હર્ટ્ઝ) ઉત્પન્ન થાય છે. આ ઊંડી ઊંઘનો તબક્કો છે, જેમાં વ્યક્તિને જગાડવી મુશ્કેલ છે.
૨. R.E.M. નિદ્રા (Rapid Eye Movement):
આંખના ડોળા ઝડપથી હલે છે. આ તબક્કામાં મગજના તરંગો સક્રિય હોય છે પણ શરીરના સ્નાયુઓ શિથિલ હોય છે, તેથી તેને 'વિરોધાભાસી નિદ્રા' કહે છે. આ સ્વપ્નાવસ્થા છે.
શું દરેક વ્યક્તિ સ્વપ્ન જુએ છે? હા, દરેક સામાન્ય વ્યક્તિ રાત્રિ દરમિયાન R.E.M. તબક્કામાં સ્વપ્ન જુએ છે.
સ્વપ્ન કેટલો સમય ચાલે છે? પ્રથમ સ્વપ્ન આશરે ૧૦ મિનિટનું અને રાત્રિના અંતિમ ભાગનું સ્વપ્ન ૩૦ થી૪૫ મિનિટ સુધીનું હોઈ શકે છે.
સ્વપ્ન શા માટે આવે છે? ફ્રોઇડના મતે સ્વપ્નો એ અચેતન મનની દમિત ઇચ્છાઓની પૂર્તિ છે.
શું બહારના ઉદ્દીપકો સ્વપ્નને અસર કરે છે? હા, ઊંઘ દરમિયાન બહારનો અવાજ કે સ્પર્શ સ્વપ્નાનુભવમાં વણાઈ જાય છે.
ભારતીય દાર્શનિક વિચારધારા અનુસાર ચેતના એ માત્ર મગજની પ્રક્રિયા નથી પણ 'આત્મા'નું લક્ષણ છે.
તત્ત્વજ્ઞાન અને ઉપનિષદ અનુસાર:
સ્થૂળ શરીર: ભૌતિક શરીર, જે અન્નમય કોશથી બનેલું છે.
સૂક્ષ્મ શરીર: મન, બુદ્ધિ, અહંકાર અને ચિત્તથી બનેલું.
કારણ શરીર: અવિદ્યા કે અચેતન સંસ્કારોનો સમૂહ.
માંડૂક્ય ઉપનિષદ માં ચેતનાની ચાર અવસ્થાઓ દર્શાવી છે: અક્ષર 'ઓમ' (OM) ના ચાર માત્રા સાથે તેનો સંબંધ છે - જાગ્રત (અ), સ્વપ્ન (ઉ), સુષુપ્તિ (મ) અને તુરીય (અમાત્રા).
નિદ્રા પ્રલાપ (Sleep Talking): ઊંઘમાં બોલવું. આ ઘટના સામાન્ય રીતે N.R.E.M. નિદ્રા દરમિયાન બને છે. વ્યક્તિ અર્થહીન કે સ્પષ્ટ શબ્દો બોલે છે પણ સવારે તેને યાદ હોતું નથી.
નિદ્રા ભ્રમણ (Sleep Walking / Somnambulism): ઊંઘમાં ચાલવું. આ N.R.E.M. ના N3 (ગાઢ નિદ્રા) તબક્કામાં થાય છે. વ્યક્તિ આંખો ખુલ્લી રાખીને ચાલે છે પણ તે ગાઢ ઊંઘમાં હોય છે. બાળક વયજૂથમાં આ પ્રમાણ વધુ જોવા મળે છે.
ચેતના વ્યક્તિના વર્તન અને શારીરિક પ્રક્રિયાઓનું નિયંત્રણ કરે છે.
તે પસંદગીયુક્ત ધ્યાન આપવા માટે મદદ કરે છે.
ભૂતકાળના અનુભવો, વર્તમાન પરિસ્થિતિ અને ભવિષ્યના આયોજન વચ્ચે સંતુલન જાળવીને નિર્ણય લેવામાં ચેતના નિયંત્રકનું કાર્ય કરે છે.
આ ઔષધો મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રની સક્રિયતામાં વધારો કરે છે.
તેનાથી વ્યક્તિ ઉત્સાહ, જાગરૂકતા અને શક્તિનો અનુભવ કરે છે.
ઉદાહરણો: કેફીન (ચા, કોફી), નિકોટીન (તંબાકુ), એમ્ફેટામાઈન, કોકેઈન.
વધુ પડતો વપરાશ માનસિક અને શારીરિક નિર્ભરતા (વ્યસન) નોતરે છે.
ભાવાતીત ધ્યાનના પ્રણેતા મહર્ષિ મહેશ યોગી છે.
આ પદ્ધતિમાં મંત્રના પુનરાવર્તન દ્વારા મનને વિચારોથી પર (તીત) લઈ જઈ શાંત કરવામાં આવે છે.
તેનાથી માનસિક તણાવ, રક્તચાપ (BP), અને ચિંતા ઘટે છે તથા મનની એકાગ્રતા વધે છે.
આ ઔષધો વ્યક્તિના સંવેદન અને પ્રત્યક્ષીકરણમાં વિકૃતિ ઉત્પન્ન કરે છે.
વ્યક્તિને ન હોવા છતાં આભાસ કે ભ્રમ (Hallucinations) થાય છે.
ઉદાહરણો: L.S.D., મેસ્કેલાઈન, ભાંગ, ગાંજો અને ચરસ.
આ ઔષધો ચેતનાની બદલાયેલી અવસ્થા પેદા કરે છે જે માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક છે.
બીટા (13-30 Hz): સક્રિય જાગ્રત અવસ્થા.
આલ્ફા (8-12 Hz): શાંત, આરામદાયક જાગ્રત અવસ્થા.
થીટા (4-7 Hz): હળવી ઊંઘ કે ઘેન.
ડેલ્ટા (0.5-3 Hz): અતિ ગાઢ નિદ્રા.
ઉત્તેજક ઔષધો: ચેતાતંત્રને ઉત્તેજિત કરે છે, જાગરૂકતા અને ઉત્સાહ વધારે છે (દા.ત., કેફીન, કોકેઈન).
ખિન્નતાપ્રેરક ઔષધો: ચેતાતંત્રની સક્રિયતા ધીમી પાડે છે, શાંતિ કે ઘેન લાવે છે (દા.ત., આલ્કોહોલ, બાર્બિટ્યુરેટ્સ).
જાગ્રત (વૈશ્વાનર): બાહ્ય જગતનું પ્રત્યક્ષીકરણ.
સ્વપ્ન (તૈજસ): આંતરિક માનસિક જગતનો અનુભવ.
સુષુપ્તિ (પ્રાજ્ઞ): સ્વપ્નરહિત ગાઢ નિદ્રા.
તુરીય: શુદ્ધ આત્મચેતનાની પરમ અવસ્થા.