ધોરણ 11 | విષય: Manovigan
સમજૂતી: વ્યવસ્થિત નિરીક્ષણ પદ્ધતિ (Systematic Observation Method) એટલે ચોક્કસ યોજના, નિયમો અને સાધનોની મદદથી કરવામાં આવતું વસ્તુલક્ષી નિરીક્ષણ. કુદરતી નિરીક્ષણમાં નિરીક્ષકની પક્ષપાતી વૃત્તિ કે ક્ષતિઓ આવવાની શક્યતા હોય છે, જેને દૂર કરવા માટે આ પદ્ધતિમાં ટેક્નિકલ સાધનો (જેમ કે એકતરફી કાચ/One-way glass, વિડિયો કેમેરા, ટેપ રેકોર્ડર, ચેકલિસ્ટ વગેરે) નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
લાભ:
આ પદ્ધતિમાં ચોક્કસ સાધનોનો ઉપયોગ થતો હોવાથી વસ્તુલક્ષીતા અને ચોકસાઈ જળવાય છે.
ઘટનાનું પુનરાવર્તન કે વિડિયો રેકોર્ડિંગ જોઈને ફરીથી સૂક્ષ્મ અભ્યાસ શક્ય બનવાથી પુનરાવર્તનીયતાનો ગુણ મળે છે.
મર્યાદા:
જો નિરીક્ષણ હેઠળની વ્યક્તિને ખબર પડી જાય કે તેનું નિરીક્ષણ થાય છે, તો તેના વર્તનમાં કૃત્રિમતા આવી જાય છે.
આ પદ્ધતિ કુદરતી નિરીક્ષણ કરતાં વધુ ખર્ચાળ અને સાધનોની ઉપલબ્ધતા પર આધારિત છે.
અર્થ: ક્ષેત્રનિરીક્ષણ (Field Observation) એટલે કોઈ પણ ઘટના, બનાવ કે વર્તન જે કુદરતી સ્થળે કે વાસ્તવિક પરિસ્થિતિમાં ઘટે છે, ત્યાં રૂબરૂ જઈને કોઈ પણ પ્રકારના કૃત્રિમ નિયંત્રણ વગર તેનું નિરીક્ષણ કરવું.
મહત્ત્વ:
વાસ્તવિક વર્તનનો અભ્યાસ: પ્રયોગશાળાની કૃત્રિમ પરિસ્થિતિમાં જે વર્તન જોવા ન મળે (જેમ કે પૂર, ભૂકંપ, રમખાણો, કોઈ તહેવાર કે ભીડનું વર્તન) તેનો અભ્યાસ ક્ષેત્રનિરીક્ષણ દ્વારા જ શક્ય બને છે.
પ્રાકૃતિકતા જળવાય છે: પ્રયોગપાત્રને પોતાના સ્વાભાવિક પર્યાવરણમાં જ અભ્યાસ હેઠળ આવરી લેવાતા હોવાથી મળતી માહિતી અત્યંત વાસ્તવિક હોય છે.
સામાજિક અને બાળમનોવિજ્ઞાનમાં ઉપયોગી: જૂથ પ્રક્રિયાઓ, બજાર વર્તન, અને સંસ્કૃતિ સંબંધિત માનવ વર્તનને સમજવા માટે આ પદ્ધતિ ખૂબ ઉત્તમ છે.
સમજૂતી: વ્યક્તિ ઇતિહાસ પદ્ધતિ (Case History Method) માં માત્ર એક સમયે એક જ વ્યક્તિના ભૂતકાળ અને વર્તમાનના જીવનની વિગતો એકત્ર કરીને તેના વર્તન કે સમસ્યાનો ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ કરવામાં આવે છે.
માહિતીના સ્ત્રોતો: આ પદ્ધતિમાં વ્યક્તિના કુટુંબ, શાળા, શારીરિક અને માનસિક આરોગ્ય, આર્થિક સ્થિતિ, મિત્રો અને સગાંસંબંધીઓ પાસેથી માહિતી મેળવવામાં આવે છે.
લાભ:
સમસ્યાગ્રસ્ત વ્યક્તિના ભૂતકાળના અનુભવો અને તણાવપૂર્ણ ઘટનાઓ જાણી શકાય છે.
ઉપચારાત્મક મનોવિજ્ઞાન અને ક્લિનિકલ સાયકોલોજીમાં નિદાન અને માર્ગદર્શન માટે આ પદ્ધતિ અત્યંત ઉપયોગી છે.
મર્યાદા: માહિતી ભૂતકાળના સ્મરણો પર આધારિત હોવાથી ઉત્તરદાતાની ભૂલ કે પક્ષપાત પરિણામને અસર કરી શકે છે. તેમજ એક વ્યક્તિના તારણો સાર્વત્રિક રીતે બધાને લાગુ પાડી શકાતા નથી.
વ્યાખ્યા: "પ્રયોગ એટલે નિયંત્રિત પરિસ્થિતિમાં કરવામાં આવતું નિરીક્ષણ." (ટિચનર)
સમજૂતી: પ્રયોગ પદ્ધતિ એ મનોવિજ્ઞાનને વિજ્ઞાનનો દરજ્જો અપાવનારી મુખ્ય પદ્ધતિ છે. તેમાં પ્રયોગકર્તા ચોક્કસ હેતુથી, નિયંત્રિત વાતાવરણમાં, સ્વતંત્ર પરિવર્ત્યમાં ફેરફાર કરીને તેની અસર આધારિત પરિવર્ત્ય પર તપાસે છે.
મુખ્ય ઘટકો: પ્રયોગમાં ત્રણ મુખ્ય બાબતો હોય છે — નિયંત્રણ (અન્ય ચલો પર), પરિવર્તન (સ્વતંત્ર ચલમાં) અને પુનરાવર્તન (પરિણામોની સુસંગતતા ચકાસવા).
લાભ: પ્રયોગ પદ્ધતિથી કાર્યકારણ સંબંધ (Cause and Effect) ચોક્કસ રીતે સ્થાપિત કરી શકાય છે અને તેનું ગમે ત્યારે પુનરાવર્તન કરી શકાય છે.
સમજૂતી: પ્રશ્નાવલી પદ્ધતિ (Questionnaire Method) એટલે સંશોધનના વિષય કે સમસ્યાના સંદર્ભમાં તૈયાર કરેલા પ્રશ્નોની એક સુસંગત હારમાળા. ઉત્તરદાતા તેને વાંચીને પોતાના જવાબો ચોક્કસ વિકલ્પો કે લખાણ દ્વારા આપે છે.
પ્રકારો: પ્રશ્નાવલી બંધ/નિયંત્રિત (સંબંધિત વિકલ્પો વાળી) કે મુક્ત/અનિયંત્રિત (પોતાના શબ્દોમાં ઉત્તર આપવાની) હોઈ શકે છે.
લાભ:
આ પદ્ધતિ દ્વારા ઓછા સમય, શક્તિ અને ખર્ચમાં વિશાળ જનસમુદાય પાસેથી માહિતી મેળવી શકાય છે.
ઉત્તરદાતાની ઓળખ ગુપ્ત રાખી શકાતી હોવાથી સાચા અને નિષ્પક્ષ જવાબો મળવાની શક્યતા વધે છે.
મર્યાદા: આ પદ્ધતિ માત્ર શિક્ષિત લોકો માટે જ ઉપયોગી છે. ઘણીવાર પ્રશ્નાવલી અપૂર્ણ ભરાઈને પરત આવે છે કે અસ્પષ્ટ ઉત્તરો મળે છે.
(સહભાગી નિરીક્ષણ): જ્યારે કોઈ ચોક્કસ જૂથ કે સમુદાય વિશેની માહિતી મેળવવી હોય પરંતુ બહારથી નિરીક્ષણ કરવું અશક્ય કે અપૂર્ણ હોય, ત્યારે નિરીક્ષક પોતે તે જૂથનો એક સભ્ય બનીને તેમની સાથે રહે છે અને અપ્રત્યક્ષ રીતે નિરીક્ષણ કરે છે.
ઉપયોગ: ગુપ્ત જૂથો, વિચરતી જાતિઓ કે ગુનાહિત ટોળકીઓના આંતરિક વર્તનને સમજવા આ પદ્ધતિ વપરાય છે.
લાભ: આંતરિક અને કુદરતી માહિતી સરળતાથી મળે છે.
મર્યાદા: નિરીક્ષક પોતે જૂથમાં ભળી જવાથી પોતાની આત્મલક્ષીતા કે પક્ષપાત પરિણામમાં આવી જવાનો ભય રહે છે.
(દીર્ઘકાલીન અને સમકાલીન પદ્ધતિ):
દીર્ઘકાલીન પદ્ધતિ (Longitudinal Method): આ પદ્ધતિમાં એક જ વયજૂથના કે સમૂહના પ્રયોગપાત્રો પર સતત લાંબા સમય સુધી (જેમ કે 5, 10 કે 20 વર્ષ સુધી) સમયાંતરે અભ્યાસ કરવામાં આવે છે. તે વિકાસાત્મક પરિવર્તનો જાણવા માટે શ્રેષ્ઠ છે, પરંતુ તેમાં સમય અને ખર્ચ વધુ થાય છે.
સમકાલીન પદ્ધતિ (Cross-Sectional Method): દીર્ઘકાલીન પદ્ધતિના સમયના વ્યયને રોકવા માટે, જુદી જુદી વયજૂથના પ્રયોગપાત્રોનો એક જ સમયે અભ્યાસ કરી તુલનાત્મક નિષ્કર્ષ મેળવવામાં આવે છે. આમાં સમય અને શક્તિનો બચાવ થાય છે.
પ્રયોગ પદ્ધતિના મુખ્ય ચાર લક્ષણો છે:
નિયંત્રણ (Control): આધારિત પરિવર્ત્ય પર સ્વતંત્ર પરિવર્ત્ય સિવાયના અન્ય પરિવર્ત્યોની આડકતરી અસર ન પડે તે માટે અન્ય પરિબળોને નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે.
પરિવર્તન (Manipulation): પ્રયોગકર્તા સ્વતંત્ર પરિવર્ત્યમાં પોતાની મરજી મુજબ અને હેતુપૂર્વક હસ્તોપયોજન (ફેરફાર) કરી શકે છે.
પુનરાવર્તન (Replication): પ્રયોગના પરિણામોની ચકાસણી કરવા માટે તે જ પરિસ્થિતિમાં પ્રયોગનું પુનરાવર્તન કરવું શક્ય બને છે.
વસ્તુલક્ષીતા (Objectivity): સંશોધકના પોતાના પૂર્વગ્રહો, મનોવલણો કે લાગણીઓથી મુક્ત રહીને તટસ્થ નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે.
લાભ:
મુલાકાત પદ્ધતિ શિક્ષિત અને અશિક્ષિત તેમજ બાળકો સહિત તમામ વર્ગની વ્યક્તિઓ માટે ઉપયોગી છે.
મુલાકાતીના ચેહેરાના હાવભાવ, શારીરિક હલનચલન અને અવાજ પરથી જવાબોની સત્યતા ચકાસી શકાય છે.
અસ્પષ્ટ પ્રશ્નોનું સ્થળ પર જ સ્પષ્ટીકરણ કરી શકાય છે.
મર્યાદા:
વિશાળ સમૂહનો અભ્યાસ કરવો હોય ત્યારે આ પદ્ધતિ ખૂબ ખર્ચાળ, સમય માંગતી અને શ્રમસધ્ય બને છે.
જો મુલાકાત લેનાર તાલીમબદ્ધ ન હોય કે તેનો અંગત પૂર્વગ્રહ હોય, તો પરિણામો દૂષિત થઈ શકે છે.
મનોવૈજ્ઞાનિક કસોટીના મુખ્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
વર્તનના નમૂનાનું માપન: કસોટી વ્યક્તિના સમગ્ર વર્તનને બદલે તેના ચોક્કસ વર્તનના નમૂનાનું માપન કરે છે.
પ્રમાણિતતા (Standardization): કસોટીના સંચાલન, સૂચનાઓ અને પ્રાપ્તાંકો તારવવાની રીતમાં એકરૂપતા.
માનાંકો (Norms): કસોટીના પ્રમાણીકરણ વખતે સ્થાપિત કરેલા સરખામણી માટેના સરેરાશ માપદંડો.
વસ્તુલક્ષીતા (Objectivity): મૂલ્યાંકન કરનારથી સ્વતંત્ર રહીને પરિણામ આપવાની ગુણવત્તા.
યથાર્થતા (Validity): કસોટી જે ગુણધર્મ કે લક્ષણ માપવા માટે રચવામાં આવી હોય તેનું જ માપન કરે.
વિશ્વસનીયતા (Reliability): જુદા જુદા સમયે એક જ વ્યક્તિ પર કસોટી પુનરાવર્તિત કરવાથી પરિણામોમાં મળતી સાતત્યતા.
નિરીક્ષણ પદ્ધતિના મુખ્ય 6 પ્રકારો છે:
આંતર નિરીક્ષણ પદ્ધતિ
કુદરતી નિરીક્ષણ પદ્ધતિ
વ્યવસ્થિત નિરીક્ષણ પદ્ધતિ
ક્ષેત્ર નિરીક્ષણ પદ્ધતિ
સહભાગી નિરીક્ષણ પદ્ધતિ
તુલનાત્મક નિરીક્ષણ પદ્ધતિ.
મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રયોગમાં પરિવર્ત્યના મુખ્ય ત્રણ પ્રકારો છે:
સ્વતંત્ર પરિવર્ત્ય (Independent Variable)
આધારિત પરિવર્ત્ય (Dependent Variable)
નિયંત્રિત પરિવર્ત્ય (Controlled Variable).
"મુલાકાત એ સામાજિક આંતરક્રિયાની એક પ્રક્રિયા છે." (મેકોબી અને મેકોબી)
"મુલાકાત એ ચોક્કસ હેતુ માટે હાથ ધરવામાં આવેલી પ્રત્યક્ષ વાતચીત કે સંવાદ છે." (જી. ડબલ્યુ. ઓલપોર્ટ)