ધોરણ 11 | విષય: Manovigan
વૃદ્ધિ: વૃદ્ધિ એટલે શરીરના કદ, આકાર અને બંધારણમાં થતા પરિમાણાત્મક તથા શારીરિક ફેરફારો (કોષીય ગુણાકાર). તે જન્મથી શરૂ થઈ ૧૮ થી ૧૯ વર્ષ સુધીમાં પૂર્ણ થાય છે.
વિકાસ: શારીરિક વૃદ્ધિની સાથોસાથ મગજ અને વાતાવરણ વચ્ચેની આંતરક્રિયાથી વર્તનમાં થતા પ્રગતિશીલ અને ગુણાત્મક ફેરફારોને વિકાસ કહે છે. તે ગર્ભાધાનથી શરૂ થઈ મૃત્યુ સુધી નિરંતર ચાલે છે.
પરિપક્વતા: જીવંત પ્રાણીના વિવિધ અંગ-ઉપાંગોનો સંપૂર્ણ વિકાસ સિદ્ધ કરવાની કુદરતી પ્રક્રિયા. સામાન્ય રીતે ૧૮ થી ૨૧ વર્ષે વ્યક્તિ પુખ્ત બને છે અને ગર્ભાધાન પછી લગભગ ૨૮૦ દિવસે બાળક જન્મ લેવા પરિપક્વ થાય છે.
વારસો (અનુવંશ) એટલે ગર્ભાધાન સમયે માતા-પિતા પાસેથી બાળકના ૨૩-૨૩ એમ ૪૬ રંગસૂત્રો દ્વારા મળતા જનીનતત્ત્વો (Genes).
પ્રગટ/પ્રભાવી વારસો (Phenotype): વ્યક્તિમાં નરી આંખે જોઈ શકાતા લક્ષણો, જેમ કે ઊંચાઈ, વજન, ચામડી કે વાળનો રંગ.
અપ્રગટ/પ્રચ્છન્ન વારસો (Genotype): જનીનતત્ત્વોમાં રહેલા પરંતુ આંતરિક બંધારણમાં છુપાયેલા ગુણો, જે આગળની પેઢીમાં પ્રગટ થઈ શકે છે.
પિયાજેએ જન્મથી ૧૨ વર્ષ સુધીના બોધાત્મક વિકાસને ૪ તબક્કામાં વહેંચ્યો છે:
સાંવેદનિક-કારક તબક્કો (જન્મથી ૨ વર્ષ): સંવેદનો અને ચેષ્ટાત્મક વર્તન વચ્ચે સંબંધ સ્થાપે છે; પદાર્થના સ્થાયિત્વનો ખ્યાલ વિકસે છે.
પૂર્વ ક્રિયાત્મક તબક્કો (૨ થી ૭ વર્ષ): વિચારણા અહંકેન્દ્રિત હોય છે; પદાર્થના આકાર અને બાહ્ય દેખાવ પર આધાર રાખે છે.
મૂર્ત (પદાર્થલક્ષી) ક્રિયાત્મક તબક્કો (૭ થી ૧૨ વર્ષ): પ્રત્યક્ષ જોઈ શકાતી વસ્તુઓ અંગે તાર્કિક વિચારણા અને વર્ગીકરણ કરી શકે છે.
અમૂર્ત ક્રિયાત્મક તબક્કો (૧૨ વર્ષથી આગળ): અમૂર્ત વિચારો (જેમ કે લોકશાહી, સ્વાતંત્ર્ય) અને તાર્કિક અનુમાનો કરવાની ક્ષમતા ખીલે છે
ફ્રોઇડના મતે વ્યક્તિત્વનો વિકાસ નીચેની ૫ મનોજાતીય અવસ્થાઓમાંથી પસાર થાય છે:
મુખકેન્દ્રી અવસ્થા (જન્મથી ૧.૫–૨ વર્ષ): મુખ, હોઠ અને જીભ દ્વારા આનંદ મેળવવો.
ગુદાકેન્દ્રી અવસ્થા (૨ થી ૩ વર્ષ): મળમૂત્ર વિસર્જનની પ્રક્રિયામાંથી સુખ અનુભવવું.
શિશ્નકેન્દ્રી અવસ્થા (૩ થી ૬ વર્ષ): પોતાના જાતીય અંગોના સ્પર્શ દ્વારા આનંદ મેળવવો.
સુપ્ત અવસ્થા (૬ થી ૧૨ વર્ષ): કામશક્તિ વિરામ પામે છે; બૌદ્ધિક અને સજાતીય મિત્રતાની પ્રવૃત્તિઓ વધે છે.
પુખ્ત શિશ્નકેન્દ્રી અવસ્થા (તરુણાવસ્થાથી): વિજાતીય વ્યક્તિઓ પ્રત્યે આકર્ષણ અને સામાજિક સ્વીકૃત સંબંધો સ્થાપવા.
એરિક્સને જીવન વિકાસના ૮ મનોસામાજિક તબક્કાઓ દર્શાવ્યા છે:
વિશ્વાસ વિરુદ્ધ અવિશ્વાસ (પ્રથમ વર્ષ)
સ્વાયત્તતા વિરુદ્ધ શરમ અને શંકા (બીજું-ત્રીજું વર્ષ)
પહેલવૃત્તિ વિરુદ્ધ દોષની લાગણી (બાલમંદિર વય)
ઉદ્યમશીલતા વિરુદ્ધ લઘુતા (પ્રાથમિક શાળા વય)
સ્વ-ઓળખ વિરુદ્ધ ભૂમિકા અંગે ગૂંચવાડો (તરુણાવસ્થા)
આત્મીયતા વિરુદ્ધ એકલવાયાપણું (યુવાવસ્થા)
ઉત્પાદકતા વિરુદ્ધ નિષ્ક્રિયતા (મધ્યવય)
સુગ્રથિતતા વિરુદ્ધ હતાશા (વૃદ્ધાવસ્થા)
દુર્ગાનંદ સિંહાએ બાળકના વિકાસના પર્યાવરણીય ઘટકોને ૩ મુખ્ય વિભાગોમાં વહેંચ્યા છે:
ઘર: આવાસનું સ્થળ, સગવડો, રમકડાં અને કુટુંબના સભ્યો.
શાળા: શિક્ષણનું માધ્યમ, શિક્ષકો, શાળાનું વાતાવરણ અને અભ્યાસ.
સમવયસ્કો: મિત્રજૂથો, સાથે રમાતી રમતો અને સમાન વયના બાળકો સાથેની આંતરક્રિયા.
કોહલબર્ગે નૈતિક નિર્ણયશક્તિના ૩ સ્તરો આપ્યા છે:
પૂર્વ-નૈતિક કક્ષા: શિક્ષા કે બદલાની બીકે વર્તનની યોગ્યતા નક્કી કરવી.
પરંપરાગત કક્ષા: સમાજ અને અન્યોના અભિપ્રાય મુજબ વર્તન કરવું.
સ્વયં-સ્વીકૃત નૈતિક કક્ષા: વ્યક્તિ પોતાના નૈતિક મૂલ્યો અને સામાજિક હિતના આધારે સ્વતંત્ર નિર્ણયો લે છે.