chapter 4

સાચો જવાબ:

• 
  

  ખ્યાલ: પૃથ્વી પર અસંખ્ય સજીવો વસે છે, જેમાંથી માનવીનું ચેતાતંત્ર સૌથી વધુ વિકસિત છે. ઉત્ક્રાંતિવાદી અભિગમ દર્શાવે છે કે વાતાવરણની જરૂરિયાતો અનુસાર સજીવોમાં સમય જતાં જૈવિય અને વાર્તનિક ફેરફારો થાય છે.

  
  


• 
  

  ડાર્વિનનો સિદ્ધાંત: ચાર્લ્સ ડાર્વિને ૧૮૫૯ માં પ્રકાશિત તેમના પુસ્તક "The Origin of the Species" માં જણાવ્યું કે સજીવોમાં ખૂબ જ લાંબા ગાળે નજીવા પરિવર્તનો આવે છે. શારીરિક વૃદ્ધિની સાથોસાથ વર્તનનો પણ વિકાસ થાય છે.

  
  


• 
  

  પર્યાવરણ અને સજીવ: વાતાવરણજન્ય ફેરફારો સજીવોમાં જીવવા માટે સ્પર્ધા સર્જે છે. જે સજીવો વાતાવરણ સામે ટકી શકે છે, તેઓ અસ્તિત્વ ટકાવીને પ્રજોત્પત્તિ કરે છે (સર્વાઇવલ ઓફ ધ ફિટેસ્ટ).

  
  


• 
  

  ભૂમિકાઓમાં પરિવર્તન: પ્રાચીન સમયમાં પુરુષ શિકાર કે ખોરાક શોધતો અને સ્ત્રી બાળઉછેર કરતી. પરંતુ આજના ઔદ્યોગિક યુગમાં સ્ત્રીઓ લશ્કર, પોલીસ કે તબીબી ક્ષેત્રે છે અને પુરુષો રસોઈયા તરીકે સેવા આપે છે. આ પરિવર્તન દર્શાવે છે કે વાતાવરણ મુજબ વર્તન બદલાય છે.

  
  

સાચો જવાબ:

• 
  

  જનીનતત્ત્વો (Genes): ગર્ભાધાન સમયે માતા-પિતા તરફથી બાળકના ફલિતકોષમાં ૨૩ માતાના અને ૨૩ પિતાના એમ કુલ ૪૬ રંગસૂત્રો મળે છે. આ રંગસૂત્રો પર સૂક્ષ્મ મણકા જેવા જનીનતત્ત્વો આવેલા હોય છે, જે વારસાગત લક્ષણોનું નિયંત્રણ કરે છે.

  
  


• 
  

  DNA અને પ્રજોત્પત્તિશાસ્ત્ર: રંગસૂત્રો મુખ્યત્વે DNA (Deoxyribonucleic Acid) ના બનેલા હોય છે. DNA નું કાર્ય પ્રોટીનનું ઉત્પાદન કરવાનું છે, જે શરીર-બંધારણ, બુદ્ધિ અને ક્ષમતાઓ નક્કી કરે છે.

  
  


• 
  

  જાતિ નિર્ધારણ: સ્ત્રીમાં ૨૩મી જોડ XX હોય છે, જ્યારે પુરુષમાં ૨૩મી જોડ XY (અથવા XX) હોઈ શકે છે. જો પુરુષનો X શુક્રકોષ સ્ત્રીના X અંડકોષને ફલિત કરે તો XX (છોકરી) અને જો Y શુક્રકોષ ફલિત કરે તો XY (છોકરો) જન્મે છે.

  
  


• 
  

  જીનોટાઇપ અને ફીનોટાઇપ: વારસામાં મળેલા પૂર્ણ જનીનતત્ત્વોના સમૂહને ‘જીનોટાઇપ’ અને બહારથી જોઈ શકાતા લક્ષણો (જેમ કે ઊંચાઈ, આંખોનો રંગ) ના સમૂહને ‘ફીનોટાઇપ’ કહે છે.

  
  

સાચો જવાબ:

કેન્દ્રીય ચેતાતંત્ર (CNS) ચેતાકીય પ્રવૃત્તિઓનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે. તેના બે મુખ્ય ભાગ છે: (૧) મગજ અને (૨) કરોડરજ્જુ.

1. 
   

   મગજ (Brain):

   
   
   
   
   
   • 
     

     પુખ્ત વ્યક્તિનું મગજ ૧.૩૬ કિગ્રા વજન ધરાવે છે અને તેમાં આશરે ૧૦ અબજ ચેતાકોષો હોય છે.

     
     
   
   
   • 
     

     મગજકંધ અને નાનું મગજ: મગજકંધ (લંબચેતા, ચેતાસેતુ, મધ્યમગજ) શ્વાસોચ્છ્વાસ અને હૃદયના ધબકારા જેવા સ્વયંસંચાલિત કાર્યો સંભાળે છે. નાનું મગજ શરીરનું સંતુલન અને હલનચલન જાળવે છે.

     
     
   
   
   • 
     

     સીમાવર્તી તંત્ર: તે હિપોકેમ્પસ (સ્મૃતિ), એમિગડાલા (આક્રમકતા/આવેગો) અને હાયપોથેલેમસ (ભૂખ, તરસ, પ્રેરણા) નું બનેલું છે.

     
     
   
   
   • 
     

     મોટું મગજ અને મસ્તિષ્ક છાલ: મસ્તિષ્ક છાલ ૪ ખંડોમાં વહેંચાયેલી છે – અગ્ર ખંડ (ચિંતન-આયોજન), મધ્ય ખંડ (સ્પર્શ-સંવેદન), પશ્વ ખંડ (દૃષ્ટિ), અને નિમ્ન ખંડ (વાણી-શ્રવણ).

     
     
   
   
   
   


2. 
   

   કરોડરજ્જુ (Spinal Cord):

   
   
   
   
   
   • 
     

     તે મગજ અને પરિઘવર્તી ચેતાતંત્ર વચ્ચે સંદેશાઓના વહનમાર્ગ તરીકે કાર્ય કરે છે. જ્ઞાનેન્દ્રિયોના સંદેશાઓ મગજ સુધી પહોંચાડે છે અને મગજના આદેશો સ્નાયુઓ સુધી લઈ જાય છે.

     
     
   
   
   
   

સાચો જવાબ:

• 
  

  સ્વરૂપ: સ્વયંસંચાલિત ચેતાતંત્ર (ANS) પર વ્યક્તિની પોતાની મરજી ચાલતી નથી, તેથી તેને અનિચ્છાવર્તી તંત્ર કહેવાય છે. વ્યક્તિ નિદ્રા કે મૂર્છાવસ્થામાં હોય તો પણ તે હૃદય, ફેફસાં, પાચનક્રિયા અને મૂત્રપિંડ જેવા અવયવોનું સંચાલન કરે છે.

  
  


• 
  

  અનુકંપી તંત્ર (Sympathetic System): કટોકટી કે ભયજનક પરિસ્થિતિમાં કાર્યરત થાય છે. તે હૃદયના ધબકારા વધારે છે, આંખની પૂતળી પહોળી કરે છે અને રક્તપ્રવાહ ઝડપી બનાવી શરીરને 'લડો અથવા ભાગો' (Fight or Flight) માટે તૈયાર કરે છે.

  
  


• 
  

  પરાનુકંપી તંત્ર (Parasympathetic System): તેની કામગીરી અનુકંપી તંત્રથી વિરુદ્ધ છે. કટોકટી કે ઉત્તેજના શમ્યા પછી તે વધેલા ધબકારા અને શ્વાસોચ્છ્વાસને સામાન્ય બનાવી શરીરને સમતુલાની સ્થિતિમાં લાવે છે.

  
  

સાચો જવાબ:

અંતઃસ્રાવી ગ્રંથિઓ નલિકારહિત હોય છે, જેમાંથી ઝરતા રસસ્રાવો (Hormones) સીધા લોહીમાં ભળે છે. મુખ્ય ગ્રંથિઓ: મસ્તિષ્ક ગ્રંથિ, કંઠ ગ્રંથિ, એડ્રીનલ ગ્રંથિ, સ્વાદુપિંડ અને જાતીય ગ્રંથિ.

• 
  

  ૧. મસ્તિષ્ક ગ્રંથિ (Pituitary Gland): મગજના અંદરના ભાગમાં વાલના દાણા જેટલી હોય છે. તે અન્ય તમામ ગ્રંથિઓનું નિયંત્રણ કરતી હોવાથી તેને ‘સર્વોપરી ગ્રંથિ’ (Master Gland) કહે છે. તેના અગ્ર ભાગમાંથી થાયરોટ્રોફિક અને વૃદ્ધિ સ્રાવો ઝરે છે જે શારીરિક વિકાસ અને ઊંચાઈનું નિયંત્રણ કરે છે.

  
  


• 
  

  ૨. કંઠ ગ્રંથિ (Thyroid Gland): ગળાના નીચેના ભાગમાં પતંગિયા આકારની હોય છે. તેમાંથી ‘થાયરોક્સિન’ સ્રાવ ઝરે છે, જે ચયાપચયની ક્રિયાનું નિયંત્રણ કરે છે. તેનો અતિસ્રાવ વ્યક્તિને અતિક્રિયાશીલ બનાવે છે અને અલ્પસ્રાવથી વ્યક્તિ થાકેલી, આળસુ તથા સ્થૂળ બને છે (બાળપણમાં અલ્પસ્રાવથી ‘વામનીયતા’ થાય છે).

  
  

સાચો જવાબ:

માનવીને અન્ય પ્રાણીઓથી અલગ પાડતા ૩ મુખ્ય સીમાચિહ્નો છે:

1. 
   

   દ્વિપગીપણું (Bipedalism): બે પગે ટટ્ટાર ચાલવાની શક્તિ, જેના લીધે હાથ મુક્ત થયા અને સાધનોનો ઉપયોગ તથા નવા સંશોધનો શક્ય બન્યા.

   
   


2. 
   

   મગજનો વિકાસ (Encephalization): શરીરના વજનની સરખામણીમાં માનવ મગજ વાનર કરતાં ૩ થી ૪ ગણું ભારે અને વિકસિત છે. આથી જટિલ વિચારણા અને તર્કના કાર્યો શક્ય બન્યા.

   
   


3. 
   

   ભાષાનો વિકાસ (Language Development): પ્રત્યાયન અને સામાજિક-સાંસ્કૃતિક આંતરક્રિયાનું ઉત્તમ માધ્યમ છે.

   
   

સાચો જવાબ: નાનું મગજ મોટા મગજની પાછળ અને નીચેની બાજુએ આવેલું છે. તે શરીરના હલનચલનનું નિયમન, સંકલન અને તેને સરળ બનાવવાનું કાર્ય કરે છે. હલનચલનની ટેવોની સ્મૃતિ જાળવતું હોવાથી સાઇકલ ચલાવવી, દોડવું કે નૃત્ય કરવા જેવી ક્રિયાઓ સરળતાથી થાય છે.

સાચો જવાબ: ટચલી આંગળીના વ્યાસ જેટલી નાળાકાર કરોડરજ્જુ પીઠના મણકાના પોલાણમાંથી પસાર થાય છે. તે જ્ઞાનેન્દ્રિયો દ્વારા મળતી માહિતી મગજ સુધી પહોંચાડે છે અને મગજના આદેશો સ્નાયુઓ તથા ગ્રંથિઓ સુધી લઈ જાય છે. કરોડરજ્જુને ઈજા થવાથી હાથ-પગમાં લકવાની અસર થઈ શકે છે.

સાચો જવાબ: સીમાવર્તી તંત્રને 'જૂનું મગજ' (Old Brain) પણ કહે છે. તે તાપમાન, લોહીનું દબાણ અને શર્કરા જેવા શરીરના આંતરિક વાતાવરણનું સંચાલન કરે છે. તેના મુખ્ય ભાગો છે: હિપોકેમ્પસ (લાંબા ગાળાની સ્મૃતિ), એમિગડાલા (આક્રમકતા અને આવેગો) અને હાયપોથેલેમસ (ભૂખ, તરસ અને પ્રેરણાઓ).

સાચો જવાબ: મગજના પાયામાં આવેલી આ ગ્રંથિ વાલના દાણા જેવી નાની હોય છે, પરંતુ અન્ય અંતઃસ્રાવી ગ્રંથિઓ પર નિયમન રાખતી હોવાથી તેને ‘સર્વોપરી ગ્રંથિ’ કહે છે. તેના અગ્ર ભાગમાંથી વૃદ્ધિ સ્રાવો અને પશ્વ ભાગમાંથી ઓક્સિટોસિન તથા વેસોપ્રેસિન જેવા સ્રાવો ઉત્પન્ન થાય છે.

સાચો જવાબ: મગજસ્કંધ લંબચેતા, ચેતાસેતુ અને મધ્યમગજનો બનેલો છે. તે શ્વાસોચ્છ્વાસ, હૃદયના ધબકારા, લોહીનું ભ્રમણ, ચાલવું અને ઊંઘવા જેવી જીવન ટકાવી રાખતી મૂળભૂત શારીરિક ક્રિયાઓનું નિયંત્રણ કરે છે.

સાચો જવાબ: ભાષા માનવીને અન્ય માનવીઓ સાથે અસરકારક રીતે પ્રત્યાયન કરવામાં મદદ કરે છે. ભાષા માનવ સંસ્કૃતિના વિકાસનો આધારસ્તંભ છે અને તે વિચારોના આદાન-પ્રદાનનું મુખ્ય માધ્યમ છે.

સાચો જવાબ: મસ્તિષ્ક છાલ ઉચ્ચ સ્તરની બોધાત્મક ક્રિયાઓ જેવી કે આયોજન, તર્ક, કલ્પના, સંકલિત વર્તન અને વાણીનું નિયંત્રણ કરે છે. તેના વગર જટિલ માનસિક અને કારક પ્રક્રિયાઓ અશક્ય છે.

સાચો જવાબ: થેલેમસ દૃષ્ટિ, શ્રવણ, દબાણ અને પીડા જેવા સાંવેદનિક સંદેશાઓ ગ્રહણ કરી તેને મસ્તિષ્ક છાલના ચોક્કસ ભાગો સુધી પહોંચાડવાનું ‘રીલે સ્ટેશન’ તરીકેનું કાર્ય કરે છે.

સાચો જવાબ: લલાટ (અગ્ર) ખંડ વિચારણા, આયોજન, નિર્ણય-પ્રક્રિયા અને કારક ચેષ્ટાઓનું નિયંત્રણ કરે છે. આ ખંડમાં ઈજા થવાથી વ્યક્તિના વર્તન અને વ્યક્તિત્વમાં ભારે પરિવર્તન આવી શકે છે.

સાચો જવાબ: જનીનતત્ત્વો શારીરિક અને માનસિક લક્ષણોના વારસાગત વાહકો છે. તે વ્યક્તિની ઊંચાઈ, ચામડીનો રંગ, બુદ્ધિ અને વ્યક્તિત્વના બંધારણ તથા વિકાસનું સમયપત્રક નક્કી કરે છે.

સાચો જવાબ: મોટા મગજના બે ગોળાર્ધોમાંથી ડાબું ગોળાર્ધ શારીરિક રીતે જમણા ભાગનું નિયંત્રણ કરે છે અને વાણી તથા ગાણિતિક શક્તિઓ સંભાળે છે, જ્યારે જમણું ગોળાર્ધ ડાબા ભાગનું નિયંત્રણ કરે છે અને સર્જનાત્મકતા તથા અવકાશીય ક્ષમતા દર્શાવે છે.

સાચો જવાબ: મધ્ય ખંડ (Parietal Lobe) ત્વચા પરથી આવતા સ્પર્શ, તાપમાન, દબાણ અને પીડા જેવા सांવેદનિક સંદેશાઓનું ગ્રહણ અને મગજમાં નિયંત્રણ કરે છે.

સાચો જવાબ: પરાનુકંપી તંત્ર ઉત્તેજના કે ભયજનક પરિસ્થિતિ પૂરી થયા પછી શરીરના વધેલા ધબકારા, શ્વાસ અને લોહીના દબાણને ઘટાડી સામાન્ય સ્થિતિમાં લાવી સંતુલન જાળવે છે.

સાચો જવાબ: સ્વાદુપિંડ ‘ઇન્સ્યુલિન’ અને ‘ગ્લુકાગોન’ નામના સ્રાવો ઉત્પન્ન કરીને લોહીમાં શર્કરા (ગ્લુકોઝ) ના પ્રમાણનું નિયંત્રણ કરે છે. ઇન્સ્યુલિન ઘટવાથી ડાયાબિટીસ થાય છે.

સાચો જવાબ: દ્વિપગીપણું, મગજનો વિકાસ અને ભાષાનો ઉપયોગ.

સાચો જવાબ: માનવશરીરમાં રંગસૂત્રોની ૨૩ જોડ (કુલ ૪૬ રંગસૂત્રો) હોય છે.

સાચો જવાબ: DNA નું મુખ્ય કાર્ય પ્રોટીનનું રાસાયણિક ઉત્પાદન કરવાનું છે, જે શરીર-બંધારણ અને વાર્તનિક લક્ષણોનું નિયમન કરે છે.

સાચો જવાબ: (૧) અનુકંપી તંત્ર અને (૨) પરાનુકંપી તંત્ર

સાચો જવાબ: પુખ્ત વ્યક્તિના મગજનું વજન આશરે ૧.૩૬ કિગ્રા હોય છે.

સાચો જવાબ: નાનું મગજ (Cerebellum) શરીરના હલનચલનોનું નિયમન અને સંકલન કરે છે.

સાચો જવાબ: એમિગડાલા આક્રમકતા, ભય અને આવેગોની અભિવ્યક્તિમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.

સાચો જવાબ: અનુકંપી ચેતાતંત્ર ભયજનક કે કટોકટીની પરિસ્થિતિમાં મદદરૂપ બને છે.

સાચો જવાબ: કંઠ ગ્રંથિમાંથી ‘થાયરોક્સિન’ નામનો સ્રાવ વહે છે.

સાચો જવાબ: લોહીમાં શર્કરાના પ્રમાણનું નિયંત્રણ કરવા માટે ઇન્સ્યુલિનના ઇન્જેક્શનો લેવા પડે છે.

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (B)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (C)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (B)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (B)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (C)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (B)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (C)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (A)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (D)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (C)