ધોરણ 11 | విષય: Manovigan
માહિતી-પ્રક્રિયાકરણનો ખ્યાલ: આ અભિગમ માનવ મન અને મગજની સરખામણી કમ્પ્યૂટર સાથે કરે છે. જે રીતે કમ્પ્યૂટર માહિતીનું ઇનપુટ, પ્રોસેસિંગ અને આઉટપુટ કરે છે, તેમ માનવીનું મગજ પણ પર્યાવરણમાંથી માહિતી મેળવે છે, તેનું સંગ્રહ અને વિશ્લેષણ કરે છે અને તેના આધારે પ્રતિભાવ કે વર્તન કરે છે.
માહિતી-પ્રક્રિયાકરણનું મૉડલ (Model):
ઇનપુટ (Input): જ્ઞાનેન્દ્રિયો (આંખ, કાન વગેરે) દ્વારા પર્યાવરણમાંથી માહિતી ગ્રહણ કરવી.
પ્રક્રિયાકરણ અને સંગ્રહ (Processing & Storage): મેળવેલી માહિતીનું મગજમાં અર્થઘટન, સરખામણી, વિશ્લેષણ અને સ્મૃતિમાં સંગ્રહ કરવો.
આઉટપુટ (Output): પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા પછી નિર્ણય લેવો કે યોગ્ય ક્રિયા/વર્તન રૂપે પ્રતિક્રિયા આપવી.
વ્યાખ્યા:
વુડવર્થ: "વિચારણા એ માનસિક સંકેતો અને પ્રતીકો દ્વારા ચાલતી એક બોધાત્મક પ્રક્રિયા છે."
વિચારણાનાં લક્ષણો:
બોધાત્મક પ્રક્રિયા: તે મગજમાં ચાલતી અપ્રગટ માનસિક ક્રિયા છે.
પ્રતીકાત્મક સ્વરૂપ: વિચારણામાં શબ્દો, પ્રતીકો, માનસિક પ્રતિમાઓ અને ભાષાનો ઉપયોગ થાય છે.
સમસ્યા-ઉકેલલક્ષી: વિચારણા મોટે ભાગે કોઈ સમસ્યા કે લક્ષ્ય સુધી પહોંચવા માટે શરૂ થાય છે.
અપ્રગટ અને જટિલ: તે બહારથી સીધી જોઈ શકાતી નથી, પરંતુ વર્તન અને ભાષા દ્વારા વ્યક્ત થાય છે.
વ્યાખ્યા: સમસ્યા-ઉકેલ એ એવી બોધાત્મક પ્રક્રિયા છે જેમાં લક્ષ્ય સુધી પહોંચવા માટે વચ્ચે આવતા અવરોધોને દૂર કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે.
સોપાનો:
સમસ્યાની ઓળખ: સમસ્યા શું છે તેનો સ્પષ્ટ સ્વીકાર કરવો.
સમસ્યાનું વ્યાખ્યાયીકરણ: સમસ્યાના વિભિન્ન પાસાઓને સમજીને તેને સ્પષ્ટ રીતે વ્યાખ્યાયિત કરવી.
વ્યૂહરચનાની યોજના: સમસ્યાના ઉકેલ માટે યોગ્ય પદ્ધતિ નક્કી કરવી.
માહિતીનું આયોજન: સમસ્યા સંબંધિત જરૂરી માહિતી એકત્ર કરવી.
સાધનોની ફાળવણી: સંસાધનો અને સમયની યોગ્ય વહેંચણી કરવી.
પ્રગતિની દેખરેખ: હાથ ધરાયેલા પ્રયાસો યોગ્ય દિશામાં છે કે નહીં તેની ચકાસણી કરવી.
મૂલ્યાંકન: અંતિમ પરિણામ કે ઉકેલ યોગ્ય છે કે નહીં તેનું મૂલ્યાંકન કરવું.
૧. અલગોરિધમ (Algorithm): આ એક ગાણિતીક કે ક્રમબદ્ધ રીત છે, જેમાં નિશ્ચિત નિયમો અને સૂત્રોનો ઉપયોગ થાય છે. જો સાચી પદ્ધતિ અનુસરવામાં આવે, તો ૧૦૦% સાચો ઉકેલ મળે છે.
૨. હ્યુરિસ્ટિક (Heuristic): આ અનૌપચારિક અને અનુભવ આધારિત રીત છે. તે શોર્ટકટ કે 'ટ્રાયલ એન્ડ એરર' જેવી રીત છે. તેનાથી સમય બચે છે, પરંતુ ૧૦૦% સાચો ઉકેલ મળવાની ગેરંટી હોતી નથી.
૩. સાધન-સાધ્ય વિશ્લેષણ (Means-End Analysis): આમાં વર્તમાન પરિસ્થિતિ અને અંતિમ લક્ષ્ય વચ્ચેના અંતરને નાના નાના ભાગોમાં વહેંચીને ક્રમશઃ લક્ષ્ય સુધી પહોંચવામાં આવે છે.
સજાગ અને સંવેદનશીલ બની આજુબાજુના વાતાવરણ પ્રત્યે ધ્યાન આપવું.
પરિસ્થિતિઓમાં રહેલી ખામીઓ, અપૂર્ણતાઓ અને વિરોધાભાસોને શોધવાનો પ્રયત્ન કરવો.
ઓસબોર્નની વિચારસર્જન (Brainstorming) ટેક્નિકનો ઉપયોગ કરવો, જેમાં મૂલ્યાંકનની ચિંતા કર્યા વિના મુક્તપણે કલ્પનાઓ દોડાવવી.
પ્રવર્તમાન વિચારોનું નવું સંયોજન કરવું.
નવીન કલ્પનાઓ અને મૌલિક વિચારણાની જરૂરિયાતવાળા શોખ (જેમ કે વાર્તા/કવિતા લેખન, નવીન વસ્તુઓ બનાવવી) કેળવવા.
વિચારોને સેવનની અવસ્થા (Incubation) માંથી પસાર થવા દેવા.
આત્મવિશ્વાસ રાખવો અને નિષ્ફળતાના ભયથી મુક્ત થઈ વિધાયક રીતે વિચારવું.
નિર્ણય-પ્રક્રિયામાં ઉપલબ્ધ અનેક વિકલ્પોમાંથી એક શ્રેષ્ઠ વિકલ્પની પસંદગી કરવામાં આવે છે.
દરેક વિકલ્પ સાથે જોડાયેલા લાભ-ગેરલાભનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે.
તેમાં વ્યક્તિગત ભિન્નતા, રસ-રુચિ અને પ્રાથમિકતાઓ મહત્વનો ભાગ ભજવે છે.
તે વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ, તત્કાલીન જરૂરિયાત અને પૂર્વજ્ઞાન પર આધારિત છે.
સર્જનાત્મકતા અગાઉથી અસ્તિત્વ ન ધરાવતા નવીન અને મૌલિક વિચારો કે ઉકેલો સાથે સંબંધિત છે.
બ્રુનર તેને ‘અસરકારક આશ્ચર્ય’ (Effective Surprise) તરીકે ઓળખાવે છે.
સર્જનાત્મક વિચારણા વાસ્તવિકતા તરફ અભિમુખ, ઉપયુક્ત, રચનાત્મક તથા સામાજિક રીતે ઇચ્છનીય હોવી જોઈએ.
ગિલફર્ડના મતે તેમાં વિકેન્દ્રી વિચારણા (Divergent Thinking) સમાવિષ્ટ છે.
કલ્પના એ સાધન-સંવેદનોની સીધી મદદ લીધા વિના મનમાં ચાલતી બોધાત્મક પ્રક્રિયા છે.
તેમાં ભૂતકાળના અનુભવોના તત્ત્વોને છૂટા પાડીને નવી રીતે જોડવામાં આવે છે (દા.ત. કિન્નર કે નૃસિંહની કલ્પના).
તેના બે મુખ્ય પ્રકાર છે: વાસ્તવિક કલ્પના (ભવિષ્યની યોજનાઓ માટે) અને ઇચ્છાપૂરક કલ્પના (તરંગો/દિવાસ્વપ્ન).
સર્જનાત્મક વિચારણાની પ્રક્રિયામાં ૪ સોપાનો હોય છે:
તૈયારી (Preparation): સમસ્યા કે કાર્યને વિભિન્ન દૃષ્ટિકોણથી સમજવું.
સેવન (Incubation): સચેત પ્રયાસો અટકાવીને થોડા સમય માટે થંભી જવું.
વિચારનો ઝબકાર (Illumination): અચાનક નવીન ઉકેલ સ્ફૂરવો ("આહ! અનુભવ").
મૂલ્યાંકન (Verification): સ્ફૂરેલા વિચારની અગત્ય અને યોગ્યતા ચકાસવી.
વ્યાખ્યા: બોધાત્મક પ્રક્રિયા એટલે જ્ઞાન મેળવવાની, સંગ્રહ કરવાની અને તેનો ઉપયોગ કરવાની મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયા.
સમાવિષ્ટ પ્રક્રિયાઓ: સંવેદન, પ્રત્યક્ષીકરણ, ધ્યાન, સ્મૃતિ, વિચારણા, તર્કક્રિયા, નિર્ણય-પ્રક્રિયા અને કલ્પના.
સંકલ્પના એટલે અમુક ચોક્કસ નિયમો કે સામાન્ય લક્ષણોના આધારે વસ્તુઓ, વ્યક્તિઓ કે ઘટનાઓનું મનમાં વર્ગીકરણ કરવું.
ઉદાહરણ: 'ચતુષ્કોણ' કે 'કૂતરો' - ચોક્કસ શારીરિક લક્ષણો ધરાવતા તમામ પ્રાણીઓને આપણે 'કૂતરો' સંકલ્પનામાં મૂકીએ છીએ.
સમસ્યાનો અર્થ: પ્રારંભિક અવસ્થા અને લક્ષ્ય અવસ્થા વચ્ચે આવતો અવરોધ એટલે સમસ્યા.
સમસ્યા-ઉકેલની વ્યાખ્યા: લક્ષ્ય સુધી પહોંચવા માટે વચ્ચે આવતા અવરોધોને દૂર કરવા હાથ ધરવામાં આવતી બોધાત્મક પ્રક્રિયા એટલે સમસ્યા-ઉકેલ.
સજાગ અને સંવેદનશીલ બની પરિસ્થિતિઓનો વિસ્તૃત અભ્યાસ કરવો.
ઓસબોર્નની વિચારસર્જન (Brainstorming) પદ્ધતિ અપનાવવી.
કલ્પના અને મૌલિક વિચારણાની જરૂરિયાતવાળા શોખ વિકસાવવા.