ધોરણ 11 | విષય: Manovigan
સ્મરણની વ્યાખ્યા:
વુડવર્થ: "સ્મૃતિ એટલે શીખેલી બાબતોનો સીધો ઉપયોગ."
બર્નહાર્ટ: "સ્મરણ એટલે ભૂતકાળના અનુભવો અર્થમય બને એ રીતે વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં પુનઃજાગ્રત કરનારી પ્રક્રિયા."
હિલગાર્ડ અને એટકિન્સન: "સ્મરણ કરવાનો અર્થ છે કે વર્તમાન સમયમાં એવી પ્રતિક્રિયાઓ દર્શાવવી કે રજૂ કરવી જેને આપણે અગાઉ ક્યારેક શીખ્યા હતા."
સ્મરણના તબક્કા:
સંકેતાંકન (Encoding): આ સ્મરણ પ્રક્રિયાનો પ્રથમ તબક્કો છે. જેમાં પર્યાવરણમાંથી પ્રાપ્ત અનુભવો કે સામગ્રી અંગેની સંવેદન છાપો સ્મૃતિમાં ચોક્કસ કોડ કે અંકન સ્વરૂપે સંગ્રહાય છે. સભાન ધ્યાન આપવાથી સંકેતાંકન વધુ અસરકારક બને છે.
સંગ્રહ (Storage): સંકેતરૂપે અંકિત થયેલી માહિતીને મગજમાં જાળવી રાખવાની કે સંચય કરવાની પ્રક્રિયાને સંગ્રહ કહે છે. માહિતીના સંગ્રહ માટે મગજમાં જે જૈવિક ફેરફારો થાય છે તેને 'ઘનીકરણ' (Consolidation) કહે છે.
પુનઃપ્રાપ્તિ (Retrieval): આ સ્મરણનો છેલ્લો તબક્કો છે. મગજમાં સંગ્રહાયેલી માહિતીને ચેતન સપાટી પર લાવવાની પ્રક્રિયાને પુનઃપ્રાપ્તિ કહે છે. આ પ્રક્રિયા પુનરાવહન (Recall) કે પ્રત્યભિજ્ઞા (Recognition) સ્વરૂપે થાય છે.
| લક્ષણ / મુદ્દો | ટૂંકા ગાળાની સ્મૃતિ (STM) | લાંબા ગાળાની સ્મૃતિ (LTM) |
|---|---|---|
| અન્ય નામ | તેને 'તાત્કાલિક સ્મૃતિ' પણ કહે છે. | તેને 'સ્થાયી કે ચિરકાલીન સ્મૃતિ' કહે છે. |
| સંગ્રહ અવધિ | માહિતી ૨૦ થી ૩૦ સેકન્ડ સુધી જ જળવાય છે. | માહિતી દિવસો, મહિનાઓ કે આજીવન સંગ્રહિત રહે છે. |
| સંગ્રહ ક્ષમતા | સંગ્રહક્ષમતા સીમિત (7±2 એકમો) હોય છે. | સંગ્રહક્ષમતા અમર્યાદિત હોય છે. |
| પુનઃપ્રાપ્તિ | માહિતી તુરંત અને સરળતાથી પુનઃપ્રાપ્ત થાય છે. | કેટલીક વાર પુનઃપ્રાપ્તિ માટે વિશિષ્ટ સંકેતોની જરૂર પડે છે. |
| વિસ્મરણનું કારણ | સમય વીતવાથી અથવા નવી માહિતીના વિસ્થાપનથી. | પુનરાવહનના અભાવે કે સ્મૃતિ-અવરોધના કારણે. |
વ્યાખ્યા: શીખેલી બાબતો કે અનુભવોને યાદ કરવાની અસમર્થતા અથવા તેનું પુનઃપ્રાપ્તિમાં નિષ્ફળ જવું એટલે વિસ્મરણ.
એબિંગ હોસ: "વિસ્મરણ એ એક નિષ્ક્રિય માનસિક પ્રક્રિયા છે."
વિસ્મરણના નિર્ધારકો (કારણો):
સંકેતાંકનની નિષ્ફળતા: જો માહિતી મેળવતી વખતે યોગ્ય ધ્યાન ન આપ્યું હોય, તો તેનું સંકેતાંકન થતું નથી અને તે યાદ રહેતી નથી.
સંગ્રહ (દઢીકરણ) ની નિષ્ફળતા: ઈજા, આઘાત કે રોગના કારણે મગજમાં સ્મૃતિચિહ્નોનું ઘનીકરણ યોગ્ય રીતે ન થવાથી વિસ્મરણ થાય છે.
પુનઃપ્રાપ્તિની નિષ્ફળતા: સ્મૃતિ મગજમાં હોય પરંતુ યોગ્ય સંકેત કે પરિસ્થિતિ ન મળવાને કારણે યાદ આવતી નથી (દા.ત., જીભને ટેરવે સ્મૃતિની ઘટના).
સ્મૃતિ અવરોધ: જૂનું અને નવું શિક્ષણ એકબીજાને યાદ કરવામાં વિઘ્ન ઊભું કરે છે (પૂર્વક્રિયા અને અનુક્રિયા અવરોધ).
અર્થ: જ્યારે અગાઉ શીખેલી કે પછીથી શીખેલી માહિતી નવી કે જૂની માહિતીના પુનરાવહનમાં રૂકાવટ કે વિઘ્ન પેદા કરે ત્યારે તેને સ્મૃતિ-અવરોધ કહેવાય છે.
પ્રકારો:
પૂર્વક્રિયા અવરોધ (Retroactive Interference):
પછીથી મેળવેલું નવું શિક્ષણ અગાઉ મેળવેલા જૂના શિક્ષણને યાદ કરવામાં વિઘ્નરૂપ બને ત્યારે તેને પૂર્વક્રિયા અવરોધ કહે છે.
ઉદાહરણ: મનોવિજ્ઞાન વાંચ્યા પછી સમાજશાસ્ત્ર વાંચવામાં આવે, તો સમાજશાસ્ત્રના અભ્યાસને કારણે મનોવિજ્ઞાનનું પુનરાવહન ઓછું થાય છે.
અનુક્રિયા અવરોધ (Proactive Interference):
અગાઉ મેળવેલું જૂનું શિક્ષણ નવી માહિતીને યાદ કરવામાં કે સંગ્રહિત કરવામાં વિઘ્નરૂપ બને ત્યારે તેને અનુક્રિયા અવરોધ કહે છે.
ઉદાહરણ: નવું વર્ષ શરૂ થાય છતાં જૂના વર્ષની ટેવના કારણે ચેક કે તારીખમાં જૂનું વર્ષ જ લખાઈ જવું.
સ્મરણ શક્તિ વધારવા માટે મનોવૈજ્ઞાનિકોએ નીચે મુજબની વિવિધ પ્રયુક્તિઓ દર્શાવી છે:
ગોઠવણી (Organization): માહિતીને વર્ગીકૃત કે જૂથમાં ગોઠવીને યાદ રાખવી.
અંતરીકૃત વિરુદ્ધ સળંગ પદ્ધતિ: સામગ્રીને સળંગ ગોખવાને બદલે વચ્ચે યોગ્ય વિરામ (અંતર) આપીને શીખવી.
અતિ શિક્ષણ (Overlearning): વિષયવસ્તુ સંપૂર્ણ આવડી ગયા પછી પણ તેનો મહાવરો ચાલુ રાખવો.
મનન વિરુદ્ધ પુનઃવાચન: માત્ર વાંચવાને બદલે વાંચ્યા પછી મનમાં વિચારવું/મનન કરવું. (ગેટ્સના મતે ૨૦% વાચન અને ૮૦% મનન શ્રેષ્ઠ છે).
પ્રથમ અક્ષર પ્રયુક્તિ (First-Letter Technique): યાદીના શબ્દોના પ્રથમ અક્ષરો પરથી નવો અર્થપૂર્ણ શબ્દ બનાવવો (દા.ત., મેઘધનુષ્યના રંગો માટે 'જાનીવાલીપીનારા').
PQRST પદ્ધતિ: થોમસ અને રોબિન્સને આપેલી આ પદ્ધતિમાં ૫ સોપાન છે: Preview (પૂર્વદર્શન), Question (પ્રશ્ન), Read (વાચન), Self-Recitation (સ્વ-પઠન/મનન), Test (કસોટી/સમીક્ષા).
ઇન્દ્રિયો (આંખ, કાન વગેરે) દ્વારા પ્રાપ્ત થતા સંવેદનો સાંવેદનિક સ્મૃતિમાં સંગ્રહાય છે. તેની અવરોધ ક્ષમતા ખુબ જ ઓછી (૧ સેકન્ડ કે તેથી ઓછી) હોય છે. તેના બે મુખ્ય વિભાગો છે:
દૃશ્ય પ્રતિમાસંબંધી સ્મૃતિ: જોયેલી વસ્તુ કે ચિત્રની છાપ ૧ સેકન્ડ માટે રહે છે.
ધ્વનિ સ્મૃતિ: સાંભળેલા અવાજની છાપ સેકન્ડના ચોથા ભાગ સુધી રહે છે. આ સ્મૃતિમાં મૂળ માહિતીમાં કોઈ જ ફેરફાર કર્યા વિના તે જ સ્વરૂપે સંગ્રહ થાય છે.