ધોરણ 11 | విષય: Manovigan
વ્યાખ્યા:
"ભાષા એ પ્રતીકોના તંત્રના આધારે મૌખિક, લેખિત કે સંકેતોમાં રચાયેલું પ્રત્યાયનનું એક સ્વરૂપ છે." – સેન્ટ્રોક (2005)
"ભાષા એ અમુક નિયમો દ્વારા સંગઠિત પ્રતીકોનું એક તંત્ર છે, જેનો ઉપયોગ આપણે એકબીજા સાથે પ્રત્યાયન કરવામાં કરીએ છીએ." – NCERT (2006)
ભાષાનાં મૂળભૂત લક્ષણો:
પ્રતીકોની ઉપસ્થિતિ: ભાષામાં પ્રતીકો (શબ્દો) નો ઉપયોગ થાય છે. કોઈ પણ શબ્દ (જેમ કે ઘર, શાળા, ભોજન) ને પોતાનો કોઈ સ્વતંત્ર અર્થ હોતો નથી, પરંતુ જ્યારે તેને ચોક્કસ વસ્તુ કે ઘટના સાથે જોડવામાં આવે ત્યારે તે અર્થ ધારણ કરે છે.
નિયમોનો સમૂહ: ભાષામાં પ્રતીકોને સંગઠિત કરવા માટે ચોક્કસ વ્યાકરણિક નિયમો હોય છે. શબ્દોને જોડતી વખતે નિશ્ચિત અને સ્વીકૃત ક્રમ જાળવવો પડે છે (જેમ કે, "હું શાળાએ જાઉં છું" બોલાય, "જાઉં છું શાળાએ હું" નહીં).
પ્રત્યાયન: ભાષાનો મુખ્ય હેતુ પોતાના વિચારો, યોજનાઓ, અભિપ્રાયો અને લાગણીઓને બોલીને, લખીને કે હાવ-ભાવ (અશાબ્દિક) દ્વારા અન્ય વ્યક્તિ સુધી પહોંચાડવાનો છે.
ભાષાનાં મુખ્ય 5 પાસાંઓ છે:
ધ્વનિશાસ્ત્રીય પાસું (Phonological): વાણીના લઘુતમ એકમ (મૂળભૂત ઉચ્ચારો) ને ‘ધ્વનિ એકમ’ (Phoneme) કહે છે. સંસ્કૃત આધારિત ભારતીય ભાષાઓમાં 12 સ્વરો અને 34 વ્યંજનો છે. ધ્વનિઓને પોતાનો કોઈ સ્વતંત્ર અર્થ હોતો નથી.
અર્થપૂર્ણ એકમનું પાસું (Morphological): ભાષાના નાનામાં નાના અર્થપૂર્ણ એકમને ‘મોર્ફીમ’ (Morpheme) કહે છે. જેમ કે, 'યુવાન' એક મોર્ફીમ છે, તેને 'ઓ' પ્રત્યય લગાડવાથી 'યુવાનો' બને છે જેમાં બે મોર્ફીમ છે.
શબ્દ-સંયોજનનું પાસું (Syntax): વ્યાકરણની દૃષ્ટિએ યોગ્ય અને સ્વીકારી શકાય તેવાં વાક્યો બનાવવા માટે શબ્દોને યોગ્ય ક્રમમાં જોડવાના નિયમોને શબ્દ સંયોજન કહે છે.
શબ્દાર્થશાસ્ત્રીય પાસું (Semantics): આ વિજ્ઞાન શબ્દો, વાક્યો અને પરિચ્છેદોના અર્થોનો અભ્યાસ કરે છે. વાક્યમાં એક જ શબ્દ બદલાવાથી આખો અર્થ બદલાઈ જાય છે (જેમ કે 'અને' બદલે 'અથવા' વાપરવું).
સામાજિક સંદર્ભલક્ષી પાસું (Pragmatics): સામાજિક પરિસ્થિતિ અને વ્યક્તિની મર્યાદા અનુસાર ભાષામાં જરૂરી ફેરફાર કરવાનો હોય છે (જેમ કે વડીલોને આદેશ આપવાના બદલે વિનંતી કરવી).
અસરકારક પ્રત્યાયન માટે પ્રેષક (મોકલનાર) અને ગ્રાહક (ઝીલનાર) બંનેમાં કૌશલ્યો હોવા જરૂરી છે:
સામાન્ય કૌશલ્યો:
પ્રત્યાયન ધ્યેયલક્ષી હોવું જોઈએ.
રજૂઆત પાછળનો વિચાર સ્પષ્ટ હોવો જોઈએ.
અનુકૂળ પદ્ધતિ અને માધ્યમ પસંદ કરવું.
જરૂર જણાયે એક કરતાં વધુ માધ્યમોનો ઉપયોગ કરવો.
રજૂઆત રસપ્રદ હોવી અને ગ્રાહકે ખુલ્લા મનથી સાંભળવું.
સ્પષ્ટ ઉચ્ચારણ અને વિવેચનાત્મક શ્રવણ.
ગ્રાહકે પ્રતિપુષ્ટિ (Feedback) આપવી.
પ્રેષકનું કૌશલ્ય: ધ્યેય નક્કી કરવા, ભાષા સરળ રાખવી, શ્રોતાઓની વય/કેળવણી ધ્યાનમાં લેવી, સંભવિત પ્રશ્નોના જવાબો તૈયાર રાખવા, મહત્વના મુદ્દાની નોંધ રાખવી, આત્મવિશ્વાસથી બોલવું અને સમયમર્યાદા જાળવવી.
ગ્રાહકનું કૌશલ્ય: પૂર્વગ્રહમુક્ત રહેવું, વિષયની અગાઉથી માહિતી મેળવવી, વચ્ચે વિક્ષેપ ન પાડવો, શબ્દો કરતાં અર્થ પર ધ્યાન આપવું અને સંદેશાનો સારાંશ સમજવો.
પ્રત્યાયન પ્રક્રિયાના દરેક તબક્કે નીચે મુજબના અવરોધો આવી શકે છે:
પ્રેષકમાં સ્પષ્ટ સંદેશો આપવાની શક્તિ કે ઈચ્છા ન હોવી.
પ્રેષકની નબળી અભિવ્યક્તિ કે અઘરી/અપરિચિત ભાષા.
પ્રેષક અને ગ્રાહકની માતૃભાષા જુદી હોવી.
શબ્દોના અનેક અર્થો હોવા (જેમ કે 'રસ' = રુચિ કે કેરીનો રસ).
ગ્રાહકની મર્યાદિત બુદ્ધિ, ધ્યાન આપવાની કે યાદ રાખવાની શક્તિ.
ગ્રાહક કોઈ અન્ય કામમાં વ્યસ્ત હોવો અથવા તીવ્ર આવેગમાં હોવો.
માહિતીનો અતિશય બોજ હોવો.
ગ્રાહકને પ્રેષક પ્રત્યે અણગમો કે અવિશ્વાસ હોવો.
વાતાવરણમાં
ભાષા અને વિચાર વચ્ચેના સંબંધ અંગે મનોવૈજ્ઞાનિકોમાં મુખ્યત્વે ત્રણ દૃષ્ટિકોણ જોવા મળે છે:
ભાષા વિચારને ઘડે છે (બેન્જામિન લી વ્હોર્ફ): આ દૃષ્ટિકોણને 'ભાષાકીય સાપેક્ષતાની ઉત્કલ્પના' કહે છે. વ્યક્તિ જે ભાષા બોલે છે તેના વર્ગીકરણો તેના વિચારો અને વિચારવાની પદ્ધતિને નક્કી કરે છે. (દા.ત., ભારતીય ભાષાઓમાં કાકા, મામા, ફોઈ, માસી જેવા અલગ શબ્દો છે, જ્યારે અંગ્રેજીમાં માત્ર Uncle/Aunt વપરાય છે.)
વિચાર ભાષાને ઘડે છે (જીન પિયાજે): વિચાર ભાષા પહેલાં ઉદ્ભવે છે અને ભાષા માત્ર વિચારને વ્યક્ત કરવાનું એક સાધન છે. બાળકો નિરીક્ષણ અને અનુકરણ દ્વારા જે શીખે છે તેમાં ભાષા વિના પણ વિચારણા ચાલતી હોય છે.
સ્વતંત્ર ઉદ્ગમ અને વિકાસ (લેવ વાયોગોત્સકી): બે વર્ષની ઉંમર સુધી ભાષા અને વિચાર સ્વતંત્ર હોય છે. બે વર્ષ પછી બંને એકબીજા સાથે ભળી જાય છે અને એકબીજા પર આધારિત બની જાય છે.
પ્રારંભિક ધ્વનિ: રડવું એ નવજાત શિશુનો પ્રથમ અવાજ છે, જેનાથી તે ભૂખ, પીડા કે એકલતા દર્શાવે છે. ત્યારબાદ તે આનંદમાં કિકિયારીઓ (‘આ... અ...’) કરે છે.
બડબડાટ અવસ્થા (6 માસ): બાળક લાંબા સમય સુધી સ્વરો અને વ્યંજનો સાથે મેળવીને અવાજો વારંવાર બોલે છે (હા... બા... મા...).
શબ્દ-અનુકરણ (9 માસ): અસ્પષ્ટ અવાજોનું સંયોજન કરીને પુનરાવર્તન કરે છે (દા..દા..દા..).
એકાક્ષરી શબ્દ (12 માસ): પ્રથમ જન્મદિવસ સુધીમાં 'મા', 'પા', 'દા' જેવા એકાક્ષરી શબ્દો બોલતાં શીખે છે.
બે શબ્દોની વાણી (18–20 માસ): બે શબ્દો ભેગા કરીને ટૂંકા સંદેશાઓ બોલે છે (દા.ત., 'બાબા જા', 'બા ભૂ').
સંપૂર્ણ વાક્યો (2.5 થી 3 વર્ષ): અર્થયુક્ત લાંબાં વાક્યો બોલતાં શીખે છે અને વડીલો પાસેથી ભાષા ગ્રહણ કરે છે.
વાતાવરણ સિદ્ધાંત (બી. એફ. સ્કિનર): ભાષાનો વિકાસ શિક્ષણના સિદ્ધાંતો—સાહચર્ય, અનુકરણ અને પ્રબલન (પ્રોત્સાહન) પર આધારિત છે. બાળકની ભાષા તેની આસપાસના ઘરના વાતાવરણ અને સંસ્કારો પર નિર્ભર કરે છે.
જન્મજાત (સહજ) સિદ્ધાંત (નોઆમ ચોમસ્કી): મનુષ્ય ભાષા શીખવાની અસાધારણ જન્મજાત ક્ષમતા ('સર્વભાષા વ્યાકરણ') સાથે જન્મે છે. બાળક શાળાકીય શિક્ષણ વિના પણ વ્યાકરણ શીખી લે છે કારણ કે ભાષાવિકાસ એ શારીરિક પરિપક્વતા જેવી જ એક સ્વયંસંચાલિત પ્રક્રિયા છે.
અસરકારક ભાષાના સર્જનમાં વાણીની ભૂલો અવરોધરૂપ બને છે:
અયોગ્ય શબ્દ પસંદગી: યોગ્ય શબ્દને બદલે મળતો આવતો શબ્દ વાપરવો (જેમ કે 'સમય બગાડીને આવ્યા' બદલે 'ફાળવીને આવ્યા').
મિશ્રણ: બે વાક્યોના શબ્દો ભેગા કરવા (જેમ કે 'હાથી કૂંજે છે').
શબ્દની અદલાબદલી: શબ્દોના સ્થાન બદલાઈ જવા (જેમ કે 'હજાર નૂર આદમી, એક નૂર કપડાં').
મોર્ફીમનું સ્થળાંતર: પ્રત્યય બદલાઈ જવા (જેમ કે 'વિવેકદૂતો રાજશીલ છે').
સ્પૂનરીઝમ: શબ્દોના શરૂઆતના અક્ષરોની અદલાબદલી થવી (જેમ કે 'તુમ લાખો રાજ હમારી').
પ્રત્યાયન પ્રક્રિયામાં નીચે મુજબના 7 તબક્કા સમાવિષ્ટ છે:
વિચારનું ઉદ્ગમસ્થાન (Source): પ્રેષકના મનમાં વિચાર ઉદ્ભવે છે.
સંકેતાંકન (Coding): વિચારને યોગ્ય શબ્દો કે હાવભાવમાં ઢાળવો.
તૈયાર થયેલો સંદેશો (Message): પ્રેષક દ્વારા તૈયાર કરાયેલ સામગ્રી.
માધ્યમનો ઉપયોગ (Medium/Channel): સંદેશો મોકલવાની રીત (મૌખિક, લેખિત, પત્ર, SMS વગેરે).
વિસંકેતન (Decoding): ગ્રાહક દ્વારા સંકેતોનો અર્થ સમજવો.
સંદેશનો ગ્રાહક (Receiver): સંદેશો મેળવનાર વ્યક્તિ.
પ્રતિપુષ્ટિ (Feedback): ગ્રાહક દ્વારા અપાતો પ્રતિભાવ (જેમ કે ડોકું ધુણાવવું, તાલી પાડવી).
ગતિશીલતા: પ્રત્યાયન પ્રવાહી છે; સંજોગો અને વય અનુસાર સંદેશાનો અર્થ બદલાય છે.
જટિલતા: પ્રેષક, માધ્યમ, વિષય, વાતાવરણ અને ગ્રાહકના લક્ષણોની ભેગી અસરને લીધે તે જટિલ પ્રક્રિયા છે.
તંત્રનું સ્વરૂપ: આ વિવિધ પરિબળો વચ્ચે નિરંતર આંતરક્રિયા ચાલ્યા કરે છે.
કારણ-કાર્ય સ્વરૂપ: પ્રત્યાયન કારણરૂપ પણ હોય છે અને પરિણામરૂપ પણ (જેમ કે અપમાન થવાને લીધે નોકરી છોડવાનો વિચાર આવવો).
બાળક 18-20 મહિનાનું થાય ત્યારે બે શબ્દો ભેગા કરીને જે ટૂંકી ક્રિયાત્મક વાણી બોલે છે (જેમ કે 'બાબા જા') તેને ટૂંકા સંદેશાઓની વાણી કહે છે.