ધોરણ 11 | విષય: Manovigan
વ્યક્તિત્વનો અર્થ: વ્યક્તિત્વ (Personality) શબ્દ લેટિન ભાષાના 'Persona' શબ્દ પરથી બન્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે 'મહોરું (Mask)'. મનોવિજ્ઞાનમાં વ્યક્તિત્વ એટલે માત્ર બાહ્ય દેખાવ નહીં, પરંતુ વ્યક્તિના શારીરિક અને માનસિક લક્ષણોનું ગતિશીલ સંગઠન જે તેના વિચારો, લાગણીઓ અને વર્તનને ઘડે છે.
પ્રકારલક્ષી અભિગમ (Typology Approach):
ભારતીય દર્શનશાસ્ત્ર: વ્યક્તિત્વના 3 ગુણો દર્શાવે છે: (1) સાત્વિક (2) રાજસી (3) તામસી.
આયુર્વેદ (ચરકસંહિતા): શારીરિક ત્રિદોષના આધારે: (1) વાત પ્રકૃતિ (2) પિત્ત પ્રકૃતિ (3) કફ પ્રકૃતિ.
હિપોક્રિટ્સ: શરીરના દ્રવ્યો/રસસ્રાવોના આધારે: (1) રક્તપ્રભાવી (આનંદી) (2) કફપ્રભાવી (સુસ્ત) (3) કાળા પિત્તવાળા (ઉદાસ) (4) પીળા પિત્તવાળા (ક્રોધી).
ક્રેશમર અને શેલ્ડન: શારીરિક બાંધાના આધારે:
આંતરસ્તર પ્રધાન (Endomorphic): જાડા, ગોળ, આનંદી અને મળતાવડા.
મધ્યસ્તર પ્રધાન (Mesomorphic): સ્નાયુબદ્ધ, મજબૂત, સાહસિક અને નેતાગીરીના ગુણવાળા.
બાહ્યસ્તર પ્રધાન (Ectomorphic): ઊંચા, પાતળા, શરમાળ અને એકલવાયા.
કાર્લ યુગ: મનોવૈજ્ઞાનિક લક્ષણોના આધારે:
અંતર્મુખ (Introvert): એકલવાયા, શરમાળ, ચિંતનશીલ.
બહિર્મુખ (Extrovert): મળતાવડા, સામાજિક અને વાતચીતમાં ઉત્સાહી.
સિગ્મંડ ફ્રોઇડ દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલ આ અભિગમ વ્યક્તિત્વના ઘડતરમાં અજાગ્રત મન, પાશવી પ્રેરણાઓ અને બાલ્યાવસ્થાના અનુભવોને મહત્વ આપે છે.
વ્યક્તિત્વનું બંધારણ (3 ઘટકો):
ઈડ (Id - ઉપાહમ): તે જન્મજાત, અજાગ્રત અને પાશવી પ્રેરણાઓનું કેન્દ્ર છે. તે 'સુખના સિદ્ધાંત' (Pleasure Principle) પર કામ કરે છે.
ઈગો (Ego - અહમ): તે વાસ્તવિકતાના સિદ્ધાંત (Reality Principle) પર કામ કરે છે. તે ઈડની ઈચ્છાઓ અને બાહ્ય જગત/સુપર-ઈગો વચ્ચે સંતુલન જાળવે છે.
સુપર-ઈગો (Super-Ego - અધિઅહમ): તે સમાજના નૈતિક મૂલ્યો, આદર્શો અને અંતરાત્માનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
કામવિકાસની અવસ્થાઓ: ફ્રોઇડે વ્યક્તિત્વ વિકાસ માટે કામવૃત્તિ આધારિત પાંચ અવસ્થાઓ દર્શાવી છે:
મુખઅવસ્થા (0 થી 2 વર્ષ): ચુસવું, કરડવું.
ગુદાઅવસ્થા (2 થી 3 વર્ષ): મળમૂત્ર વિસર્જન અને શૌચક્રિયા.
લિંગઅવસ્થા (3 થી 6 વર્ષ): સજાતીય/વિજાતીય આકર્ષણની શરૂઆત (ઈડીપસ અને ઈલેક્ટ્રા ગ્રંથિ).
સુપ્તઅવસ્થા (6 થી 12 વર્ષ): સામાજિકતા અને શિક્ષણ તરફ ધ્યાન.
જનનેન્દ્રિય અવસ્થા (12 વર્ષથી આગળ): પરિપક્વ કામવૃત્તિ અને વિજાતીય આકર્ષણ.
એચ. જે. આઇઝેન્કે વ્યક્તિત્વ માપન માટે આત્મવૃત્તાંત માપદંડ તરીકે EPQ (Eysenck Personality Questionnaire) નો વિકાસ કર્યો.
આ કસોટીમાં વ્યક્તિએ ચોક્કસ પ્રશ્નો કે કથનોના જવાબ 'હા' કે 'ના' માં આપવાના હોય છે.
વ્યક્તિત્વના પરિમાણો (Dimensions):
બહિર્મુખતા - અંતર્મુખતા (Extraversion vs. Introversion): વ્યક્તિ સામાજિક અને મળતાવડી છે કે એકલવાયી અને શરમાળ તે માપે છે.
આવેગિક અસ્થિરતા - સ્થિરતા (Neuroticism vs. Stability): વ્યક્તિ આવેગિક રીતે ચિંતાતુર, ભયભીત કે અસ્થિર છે કે શાંત અને સ્થિર છે તે દર્શાવે છે.
મનોવિકૃતિ (Psychoticism): વ્યક્તિમાં અસાધારણ, આક્રમક કે અસમાયોજિત વર્તનના લક્ષણો કેટલાં છે તેનું માપન કરે છે.
સ્વ'નો અર્થ: 'સ્વ' (Self) એ વ્યક્તિત્વનું હાર્દ અને કેન્દ્રબિંદુ છે. વ્યક્તિ પોતાના વિશે જે અનુભવે છે, વિચારે છે અને મૂલ્યાંકન કરે છે તે 'સ્વ' છે.
વ્યાખ્યાઓ:
"વ્યક્તિનો સ્વ એટલે વ્યક્તિ પોતાને જે રીતે જુએ છે તે." — ક્રચ, ક્રચફિલ્ડ અને બેલાચી
"સ્વ એટલે વ્યક્તિ પોતાના અને પોતાની આજુબાજુના જગત સાથેના પોતાના સંબંધના જે અર્થો કરે છે તે." — બી. કુપ્પુસ્વામી
"સ્વ એ સાદું એકમ નથી, એ એકાત્મક બંધારણ ધરાવતો નથી, સ્વ એ જટિલ એકમ છે, એ બહુ ઘટનાત્મક બંધારણવાળો છે." — એ. ટી. જર્સિલ્ડ
'સ્વ'નું સ્વરૂપ:
આત્મલક્ષી સ્વરૂપ (Subjective Self): આ પાસું 'સ્વ'ને 'કર્તા' (Knower) તરીકે રજૂ કરે છે. તેમાં વ્યક્તિ પોતાના નામ, ગુણો, ગર્ભિત શક્તિઓ (દા.ત., "હું કવિ છું") કે માન્યતાઓ વડે પોતાની અનન્ય ઓળખ દર્શાવે છે.
વસ્તુલક્ષી સ્વરૂપ (Objective Self): આ પાસું 'સ્વ'ને 'વિષયવસ્તુ' (Object) તરીકે રજૂ કરે છે. વ્યક્તિ જેવો છે તેવો તેનો સ્વીકાર કરવો અને વર્ણન કરવું (દા.ત., "હું જલ્દીથી રડી પડું તેવી વ્યક્તિ છું").
જીવનના લક્ષ્યો પ્રાપ્ત કરવા માટે પોતાની જાત અને વર્તન પર સંયમ રાખવો એટલે સ્વ-નિયમન.
સ્વ-નિરીક્ષણ (Self Observation): સમયાંતરે તટસ્થ રહી પોતાના વર્તનનું અવલોકન કરવું. તેને "મનોવિજ્ઞાનની હાલતી-ચાલતી પ્રયોગશાળા" કહે છે. આનાથી વ્યક્તિ પોતાની શક્તિઓ અને ક્ષતિઓ સમજી શકે છે.
ઉદ્દીપક નિયંત્રણ (Stimulus Control): વર્તનને ઉત્તેજિત કરતાં બહારના ફેક્ટર્સ કે ઉત્તેજકો પર કાબૂ રાખવો. દા.ત., ઉત્તેજક ચલચિત્રો કે સાહિત્યથી દૂર રહેવું અને ધ્યાન, પ્રાણાયામ કે પ્રેરણાદાયક પુસ્તકો જેવા વિધાયક ઉદ્દીપકો પસંદ કરવા.
સ્વ-પ્રબલન (Self Reinforcement): યોગ્ય કે નિર્ધારિત વર્તન માટે જાતે જ પોતાની જાતને પુરસ્કાર (શાબાશી) આપવી અને ભૂલ માટે પોતાની જાતે શિક્ષા નક્કી કરવી.
સ્વ-ઉપદેશ / સ્વ-સૂચન (Self Instruction): જાત સાથે હકારાત્મક સંવાદ કરવો. એમિલી કુઆનું સૂચન: "Day by day, in every way, I am getting better and better" તથા લૂઇસ હેયનું વાક્ય: "Now I love and approve of myself" એ વિધાયક સ્વ-ખ્યાલ ઘડવામાં મદદ કરે છે.
જૈવીય પરિબળો: આનુવંશિકતા, રંગસૂત્રો અને જનીનતત્ત્વો. ગોટેસમન અને શિલ્ડ્સના 34 જોડિયાં બાળકોના અભ્યાસ મુજબ માનસિક સ્વાસ્થ્યમાં આનુવંશિકતા મહત્વનો ભાગ ભજવે છે.
શારીરિક પરિબળો: ચેતાતંત્ર, શરીરનું બંધારણ (ઉંચાઈ, વજન) અને અંતઃસ્રાવી ગ્રંથિઓનું સંતુલન.
મનોવૈજ્ઞાનિક પરિબળો: વ્યક્તિની બુદ્ધિ, પ્રત્યક્ષીકરણ, તર્કશક્તિ, પ્રેરણા, સ્મૃતિ અને નિર્ણયશક્તિ.
સામાજિક-સાંસ્કૃતિક પરિબળો: કુટુંબનું વાતાવરણ, માતા-પિતાનો ઉછેર, શાળા, મિત્રમંડળ અને સમાજ તથા સંસ્કૃતિના મૂલ્યો.
રચયિતા: સ્વિસ મનોવૈજ્ઞાનિક હરમન રોર્શક (1921).
માળખું: આ પ્રક્ષેપણ કસોટીમાં કુલ 10 કાર્ડ હોય છે (5 કાળા-ઝાંખા, 2 કાળા-લાલ અને 3 રંગીન ડાઘાવાળા).
પદ્ધતિ: પ્રયોગપાત્રને એક પછી એક કાર્ડ બતાવી તેમાં શું દેખાય છે તે પૂછવામાં આવે છે.
મૂલ્યાંકન: પ્રતિક્રિયાઓનું મૂલ્યાંકન (1) સ્થાન (Location), (2) વસ્તુ (Content) અને (3) નિર્ધારકો (Determinants) ના આધારે થાય છે. આનાથી વ્યક્તિની અજાગ્રત ઈચ્છાઓ, ચિંતાઓ અને માનસિક સ્થિતિ જાણી શકાય છે.
હિગિન્સના મતે 'સ્વ'ના 3 મુખ્ય પ્રકારો છે:
વાસ્તવિક સ્વ (Real Self): વ્યક્તિમાં વર્તમાન સમયમાં ખરેખર રહેલા ગુણો અને દોષો.
સંભવિત સ્વ (Possible Self): ભવિષ્યમાં વ્યક્તિ કેવો બની શકે છે તે અંગેની શક્યતાઓ.
આદર્શ સ્વ (Ideal Self): વ્યક્તિ કેવા બનવું જોઈએ કે બનવાની ઈચ્છા રાખે છે તે. (વાસ્તવિક અને આદર્શ સ્વ વચ્ચે અંતર વધે તો તણાવ ઉત્પન્ન થાય છે).
'કર્તા' તરીકે (Self as Subject/Knower): જ્યારે વ્યક્તિ પ્રવૃત્તિ કરનાર કે જ્ઞાતા તરીકે પોતાની ઓળખ આપે છે (દા.ત., "હું પ્રિયા છું", "હું ગાયક છું"). તે પોતાની ગર્ભિત ક્ષમતાઓ પ્રગટ કરે છે.
'વિષયવસ્તુ' તરીકે (Self as Object): જ્યારે વ્યક્તિ પોતે પર્યાવરણથી કે અનુભવોથી અસર પામનાર વિષય બને છે (દા.ત., "હું જલ્દીથી રડી પડું તેવી વ્યક્તિ છું").
'સ્વ' નો વિકાસ બાલ્યાવસ્થાથી શરૂ થાય છે. બાળક આસપાસના લોકોના પ્રતિભાવો અને મૂલ્યાંકન પરથી પોતાના વિશે અભિપ્રાય બાંધે છે.
સ્વ-વિકાસ સાથે જોડાયેલી 4 બાબતો:
શારીરિક પ્રતિકૃતિ/છાપ.
કુટુંબના સંસ્કાર અને બાળપણમાં મળતા સંદેશાઓ.
આસપાસના લોકો અને વાતાવરણ સાથેના સંબંધો.
જીવનના આદર્શો, મૂલ્યો અને ધ્યેયો.
બાળકના ઉછેર દરમિયાન હકારાત્મક વાતાવરણ અને શબ્દો આપવાથી તેનામાં 'હકારાત્મક સ્વ-પ્રતિમા' વિકસે છે.
(1) "વ્યક્તિનો સ્વ એટલે વ્યક્તિ પોતાને જે રીતે જુએ છે તે." — ક્રચ અને ક્રચફિલ્ડ
(2) "સ્વ એટલે વ્યક્તિ પોતાના અને પોતાની આજુબાજુના જગત સાથેના પોતાના સંબંધના જે અર્થો કરે છે તે." — બી. કુપ્પુસ્વામી
પ્રકારલક્ષી અભિગમ, ગુણલક્ષી અભિગમ, મનોગત્યાત્મક અભિગમ, માનવવાદી અભિગમ અને વાર્તનિક અભિગમ.