ધોરણ 11 | విષય: Rajyashastra
અંગ્રેજી ભાષામાં રાજ્યશાસ્ત્રને 'Political Science' કહેવામાં આવે છે. 'Political' શબ્દ ગ્રીક ભાષાના 'પોલિટી' (Polity) શબ્દ પરથી ઊતરી આવ્યો છે, જેનો અર્થ પ્રાચીન ગ્રીસમાં 'નગર' કે 'શહેર' થતો હતો. આથી શરૂઆતમાં રાજ્યશાસ્ત્રને નગરજીવનની ચર્ચા કરતું શાસ્ત્ર ગણવામાં આવતું હતું.
વ્યાખ્યા અને ખ્યાલ:
સરળ વ્યાખ્યા: "રાજ્યશાસ્ત્ર એટલે રાજ્ય વિશેની વ્યવસ્થિત સમજ આપતું શાસ્ત્ર."
અન્ય વ્યાખ્યા: "રાજ્યની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રશ્નો સાથે સંબંધ ધરાવતું શાસ્ત્ર એટલે રાજ્યશાસ્ત્ર."
રાજ્યશાસ્ત્ર એ રાજ્યની ઉત્પત્તિ, તેનાં મૂળ તત્ત્વો, સરકારના પ્રકારો, રાજ્યના કાર્યો, આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો અને નાગરિકોના હકો-ફરજોનો પદ્ધતિસર અને શાસ્ત્રીય અભ્યાસ કરે છે.
સમય સાથે બદલાતો ખ્યાલ:
પ્રાચીન સમય: રાજ્યશાસ્ત્રને નીતિશાસ્ત્રના એક ભાગ તરીકે ગણવામાં આવતું. કૌટિલ્યે તેને 'દંડનીતિ' કહ્યું, જ્યારે એરિસ્ટોટલે તેને સ્વતંત્ર વિષય તરીકે વિકસાવ્યો (જેથી તેઓ 'રાજ્યશાસ્ત્રના પિતા' કહેવાય છે).
મધ્યકાલીન સમય: આ સમયે ધર્મશાસ્ત્રનો પ્રભાવ હતો. રાજાને ઈશ્વરનો અંશ ગણવામાં આવતો. ત્યારબાદ પુનઃજાગૃતિના યુગમાં તે વાસ્તવવાદી બન્યું.
આધુનિક સમય: 19મી-20મી સદીમાં અમેરિકાની યુનિવર્સિટીઓમાં તેનો વ્યવસ્થિત અભ્યાસ શરૂ થયો. આદર્શલક્ષી અભિગમને બદલે 'વર્તનવાદી' અને 1970-80ના દાયકામાં 'ઉત્તર-વર્તનવાદી' અભિગમ સ્વીકારાયો, જેમાં સામાજિક પ્રસ્તુતતા અને મૂલ્યો પર ભાર મુકાયો.
રાજ્યશાસ્ત્રના સ્વરૂપ વિશે વિદ્વાનોમાં બે મુખ્ય મંતવ્યો છે:
1. રાજ્યશાસ્ત્ર એક વિજ્ઞાન તરીકે:
વિજ્ઞાન ન ગણવાના તર્કો: ભૌતિકશાસ્ત્ર કે રસાયણશાસ્ત્રની જેમ રાજ્યશાસ્ત્રના સિદ્ધાંતો પ્રયોગશાળામાં ચકાસી શકાતા નથી. માનવ સ્વભાવ પરિવર્તનશીલ હોવાથી તેની ચોક્કસ અને સર્વવ્યાપી આગાહી કરી શકાતી નથી (જેમ કે, "મતદારો નિરક્ષર હોય તો લોકશાહી નિષ્ફળ જ જાય" એવી ચોક્કસ આગાહી શક્ય નથી).
વિજ્ઞાન ગણવાના તર્કો: જો વિજ્ઞાનનો અર્થ "કોઈપણ વિષયનું ચોક્કસ અને પદ્ધતિસરનું જ્ઞાન" કરવામાં આવે, તો રાજ્યશાસ્ત્ર વિજ્ઞાન છે. તે દુનિયાની વિશાળ પ્રયોગશાળામાંથી બનાવોનું અવલોકન અને વિશ્લેષણ કરીને સિદ્ધાંતો તારવે છે. દા.ત., "સરમુખત્યારશાહી કરતાં લોકશાહી સરકાર વધુ સારી છે" - આ વૈશ્વિક સ્વીકૃત સિદ્ધાંત છે.
2. રાજ્યશાસ્ત્ર એક કલા તરીકે:
રાજ્યશાસ્ત્રના સિદ્ધાંતોનો વ્યવહારમાં અમલ કરવાનો હોય છે.
જેમ એક કલાકાર કલાકૃતિનું સર્જન કરે છે, તેમ રાજકારણીઓ પણ સૈદ્ધાંતિક જ્ઞાન વગર કોઠાસૂઝ, કલ્પનાશક્તિ અને વિવેકબુદ્ધિથી શાસનકલામાં સફળ થઈ શકે છે. રાજકારણને 'બાંધછોડ' કે 'સમાધાન'ની કલા પણ કહેવામાં આવે છે.
નિષ્કર્ષ: રાજ્યશાસ્ત્ર એ ભૌતિકવિજ્ઞાન જેવું શુદ્ધ વિજ્ઞાન નથી, પરંતુ એક સામાજિક વિજ્ઞાન છે અને વ્યવહારમાં તે એક કલા પણ છે.
રાજ્યશાસ્ત્રનો વિષય-વ્યાપ ગ્રામપંચાયતથી માંડીને આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતો સુધી વિસ્તરેલો છે. તેના મુખ્ય અભ્યાસક્ષેત્રો નીચે મુજબ છે:
રાજ્યનો અભ્યાસ: રાજ્યની ઉત્પત્તિના સિદ્ધાંતો, તેનાં મૂળ તત્ત્વો (વસ્તી, વિસ્તાર, સરકાર, સાર્વભૌમત્વ), રાજ્યના સિદ્ધાંતો/વિચારધારાઓ (સમાજવાદ, ઉદારમતવાદ વગેરે) અને પાયાના ખ્યાલો (કાયદો, સ્વતંત્રતા, સમાનતા, ન્યાય).
સરકારનો અભ્યાસ: બંધારણ, સરકારનાં ત્રણ અંગો (ધારાસભા, કારોબારી, ન્યાયતંત્ર), સરકારના પ્રકારો (લોકશાહી, સરમુખત્યારશાહી, સંસદીય, પ્રમુખીય) અને સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ (પંચાયતી રાજ, મહાનગરપાલિકા).
વહીવટીતંત્રનો અભ્યાસ: કાયદા અને નીતિઓના અમલીકરણ માટે જાહેર વહીવટીતંત્રનો અભ્યાસ.
કાયદાનો અભ્યાસ: કાયદાના ઉદ્ભવસ્થાનો, પ્રકારો, ઘડતર અને મર્યાદાઓ.
નાગરિકતા અંગેનો અભ્યાસ: નાગરિકના મૂળભૂત હકો, ફરજો અને રાજ્ય-નાગરિક વચ્ચેના સંબંધો.
લોકશાહી પ્રક્રિયાનો અભ્યાસ: મતાધિકાર, ચૂંટણીપ્રથા, પ્રતિનિધિત્વ અને મતદારોની ભૂમિકા.
રાજકીય પક્ષો અને જૂથોનો અભ્યાસ: રાજકીય પક્ષો, પક્ષપદ્ધતિ, હિતજૂથો અને દાબજૂથોની અસર.
રાષ્ટ્ર-રાષ્ટ્રીયતાનો અભ્યાસ: રાષ્ટ્ર-રાજ્યની વ્યાખ્યા, સ્વરૂપ અને રાષ્ટ્રીયતાને ઘડતાં પરિબળો.
આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણનો અભ્યાસ: વિદેશનીતિ, મુત્સદીગીરી, રાષ્ટ્રીય સલામતી અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘ (UN) જેવી આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ.
સામાન્ય રીતે 'રાજ્યશાસ્ત્ર' અને 'રાજકારણ' શબ્દો એકબીજાના પર્યાય તરીકે વપરાય છે, પરંતુ બંને વચ્ચે સ્પષ્ટ તફાવત છે:
| બાબત | રાજ્યશાસ્ત્ર (Political Science) | રાજકારણ (Politics) |
|---|---|---|
| અર્થ | રાજ્ય અને સરકારના સિદ્ધાંતોનો વ્યવસ્થિત અભ્યાસ કરતું શાસ્ત્ર છે. | સત્તા મેળવવા અને ટકાવી રાખવા માટે આકાર લેતી પ્રવૃત્તિ કે સંઘર્ષ છે. |
| સંદર્ભ | તે સૈદ્ધાંતિક અને શાસ્ર્તીય જ્ઞાન આપે છે. | તે વ્યવહારુ પ્રવૃત્તિ કે શાસનકલા સાથે સંકળાયેલું છે. |
| સંકળાયેલ વ્યક્તિઓ | તેના અભ્યાસીઓને 'રાજ્યશાસ્ત્રીઓ' કહેવાય છે. | તેમાં સક્રિય રસ લેનારને 'રાજકારણીઓ' કે 'રાજપુરુષો' કહેવાય છે. |
રાજ્યશાસ્ત્રનો અભ્યાસ નાગરિક જીવનમાં અત્યંત ઉપયોગી છે. તેનાં મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
રાજ્યની દરમિયાનગીરી પ્રત્યે સભાનતા: માનવજીવનમાં રાજ્યનું કાર્યક્ષેત્ર વધી રહ્યું હોવાથી, જીવનમાં રાજ્યની દરમિયાનગીરી કેટલી હોવી જોઈએ તેની સમજ આપે છે.
હકો અને ફરજોથી માહિતગાર: નાગરિકોને પોતાના મૂળભૂત હકો, ફરજો અને હકોના રક્ષણની જોગવાઈઓનું જ્ઞાન આપે છે.
સરકારના પ્રકારોની જાણકારી: વિવિધ સરકારોનો તુલનાત્મક અભ્યાસ કરીને લોકશાહી સરકાર શા માટે શ્રેષ્ઠ છે તે સમજાવે છે.
સરકારના તંત્રની સમજ: ધારાસભા, કારોબારી અને ન્યાયતંત્રની રચના અને કાર્યોની માહિતી પૂરી પાડે છે.
સત્તાના વિકેન્દ્રીકરણની સમજ: પંચાયતી રાજ અને મ્યુનિસિપલ કૉર્પોરેશન જેવી સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓની કામગીરી સમજાવે છે.
નિર્ણય પ્રક્રિયામાં ભાગીદારી: લોકશાહીમાં નાગરિકોને નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયામાં અસરકારક રીતે સામેલ થવા યોગ્ય બનાવે છે.
રાજકીય પ્રક્રિયાઓનું જ્ઞાન: સમાજજીવનને અસર કરતા રાજકીય નિર્ણયો કેવી રીતે લેવાય છે તેની સમજ આપે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાહોથી માહિતગાર: વૈશ્વિક રાજકારણ, વિદેશનીતિ, આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અને સમસ્યાઓના ઉકેલ અંગે માહિતગાર કરે છે.
પાયાના મૂલ્યોની જાણકારી: સ્વતંત્રતા, સમાનતા, બંધુતા અને ન્યાય જેવા પાયાના માનવીય મૂલ્યોનું મહત્ત્વ સમજાવે છે.
લોકશાહીમાં લોકમતનું અનન્ય મહત્ત્વ છે અને લોકમાનસને સમજવા માટે માનસશાસ્ત્ર જરૂરી છે. રાજકીય પક્ષો પ્રચાર દ્વારા લોકમાનસને પોતાની તરફેણમાં કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. રાષ્ટ્રીય એકતા અને રાષ્ટ્રવાદની ભાવના કેળવવામાં માનસશાસ્ત્રીય પરિબળો ભાગ ભજવે છે. સરકાર જ્યારે નવા કાયદાઓ ઘડે ત્યારે તેણે પ્રજાના માનસનો ખ્યાલ રાખવો પડે છે. પ્રો. ગ્રેહામ વાલેસના જણાવ્યા મુજબ, રાજકીય વર્તનમાં બુદ્ધિ ઉપરાંત લાગણીઓ, ટેવો અને વલણો મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.