ધોરણ 11 | విષય: Rajyashastra
અર્થ: સ્થાનિક સ્વરાજ એટલે ગામ, શહેર કે ચોક્કસ વિસ્તારના લોકો પોતાનામાંથી જ ચૂંટેલા પ્રતિનિધિઓ દ્વારા સ્થાનિક કક્ષાએ વહીવટ ચલાવે તે વ્યવસ્થા.
પાયાનો સિદ્ધાંત: આ વ્યવસ્થા લોકશાહીના વિકેન્દ્રીકરણના સિદ્ધાંત પર કાર્ય કરે છે. સ્થાનિક કક્ષાના પ્રશ્નો સ્થાનિક લોકો જ વધુ સારી રીતે સમજી શકતા હોવાથી તેમના દ્વારા જ વહીવટ થાય તે હેતુ રહેલો છે.
મહત્ત્વ અને ભૂમિકા:
તે લોકશાહીની પાયાની શાળા ગણાય છે.
સ્થાનિક નાગરિકોમાં રાજકીય જાગૃતિ અને નેતૃત્વના ગુણોનો વિકાસ કરે છે.
સામાન્ય નાગરિકોને શાસન પ્રક્રિયામાં સીધી ભાગીદારી પૂરી પાડે છે.
માળખું: સ્થાનિક સ્વરાજની સંસ્થાઓ મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચાયેલી છે:
ગ્રામીણ સ્થાનિક સ્વરાજ (પંચાયતીરાજ): ગ્રામપંચાયત, તાલુકા પંચાયત અને જિલ્લા પંચાયત.
શહેરી સ્થાનિક સ્વરાજ: નગરપાલિકા અને મહાનગરપાલિકા.
લોકશાહીની તાલીમશાળા: સ્થાનિક સ્વરાજની સંસ્થાઓ સામાન્ય નાગરિકોને લોકશાહી, ચૂંટણી અને શાસન પદ્ધતિની પ્રત્યક્ષ તાલીમ આપે છે.
સત્તાનું વિકેન્દ્રીકરણ: સત્તા કેન્દ્ર કે રાજ્ય કક્ષાએ સીમિત ન રહેતા તળિયાના સ્તર સુધી પહોંચે છે, જેથી શાસન વધુ પારદર્શી બને છે.
પ્રશ્નોનો ત્વરિત અને યોગ્ય ઉકેલ: સ્થાનિક સમસ્યાઓ (જેમ કે સફાઈ, પીવાનું પાણી, દીવાબત્તી) થી સ્થાનિક પ્રતિનિધિઓ માહિતગાર હોવાથી તેનો ઝડપી અને ઓછા ખર્ચે ઉકેલ આવે છે.
ઉચ્ચ સરકારોનું ભારણ ઘટે છે: કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો દેશ તથા રાજ્યના મોટા નીતિવિષયક નિર્ણયો પર ધ્યાન આપી શકે છે, કારણ કે સ્થાનિક વહીવટ સ્થાનિક સંસ્થાઓ સંભાળી લે છે.
પ્રજાની સીધી ભાગીદારી: નાગરિકો પોતાના વિસ્તારના વિકાસ માટે જાતે નિર્ણયો લઈ શકે છે અને કરવેરા ભરીને સ્વશાસનમાં ભાગીદારી નોંધાવે છે.
પ્રાચીન કાળ: ભારતમાં પ્રાચીન સમયથી જ ગ્રામીણ સ્તરે 'પંચાયતો' કે 'સભા-સમિતિ' જેવી સ્થાનિક સ્વશાસનની વ્યવસ્થા પ્રવર્તમાન હતી.
બ્રિટિશ કાળ (લૉર્ડ રિપનનું પ્રદાન):
આધુનિક સ્થાનિક સ્વરાજની સ્થાપનામાં બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન લૉર્ડ રિપન નું મહત્વનું પ્રદાન રહ્યું છે.
તેમણે સ્થાનિક સંસ્થાઓના વિકાસ માટે પાયાના સુધારા કર્યા હોવાથી તેમને "સ્થાનિક સ્વરાજની સંસ્થાઓના પિતા" ગણવામાં આવે છે.
સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ અને મહાત્મા ગાંધી: મહાત્મા ગાંધીજીએ 'ગ્રામ સ્વરાજ'ની કલ્પના કરી હતી. તેમનું માનવું હતું કે ભારતનો સાચો વિકાસ ગ્રામીણ કક્ષાએથી જ શક્ય છે.
આઝાદી પછીનો વિકાસ (બંધારણીય દરજ્જો):
ભારત આઝાદ થયા પછી પંચાયતીરાજનો અમલ શરૂ થયો.
વર્ષ 1992માં 73મા અને 74મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા ગ્રામીણ અને શહેરી સ્થાનિક સ્વરાજની સંસ્થાઓને બંધારણીય દરજ્જો આપવામાં આવ્યો અને ત્રિ-સ્તરીય પંચાયતીરાજ પદ્ધતિ મજબૂત કરવામાં આવી.
ત્રિ-સ્તરીય માળખું: ભારતમાં પંચાયતીરાજનું માળખું ત્રણ સ્તરોનું છે:
ગ્રામ કક્ષાએ: ગ્રામપંચાયત
તાલુકા કક્ષાએ: તાલુકા પંચાયત
જિલ્લા કક્ષાએ: જિલ્લા પંચાયત
ચૂંટણી અને મુદત:
પંચાયતોની ચૂંટણી દર 5 વર્ષે યોજાય છે.
ચૂંટણી પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે થાય છે (દા.ત. સરપંચની ચૂંટણી પ્રત્યક્ષ જનતા દ્વારા અને ઉપસરપંચની પરોક્ષ રીતે થાય છે).
અનામતની જોગવાઈ:
પંચાયતીરાજ નિયમો મુજબ સ્ત્રીઓ, અનુસૂચિત જાતિ (SC), અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) અને પછાત વર્ગો (બક્ષીપંચ) માટે બેઠકો તથા હોદ્દાઓ અનામત રાખવાની જોગવાઈ છે.
બંધારણીય જોગવાઈઓ મુજબ મહિલાઓ માટે ખાસ અનામત રાખવામાં આવે છે.
નાણાપંચ: બંધારણની કલમ 243 મુજબ પંચાયતોને આર્થિક સહાય કરવા રાજ્ય નાણાપંચની રચના કરવામાં આવે છે.
ગ્રામપંચાયતની રચના:
વસ્તીનું ધોરણ: સામાન્ય રીતે 500 થી 25,000 સુધીની વસ્તી ધરાવતા ગ્રામીણ વિસ્તારમાં ગ્રામપંચાયત રચાય છે.
સભ્યો અને સરપંચ: વસ્તીના આધારે સભ્યોની સંખ્યા નક્કી થાય છે. ગ્રામપંચાયતના વડાને સરપંચ કહે છે, જેમની ચૂંટણી પ્રત્યક્ષ રીતે થાય છે અને મુદત 5 વર્ષની હોય છે.
ઉપસરપંચ: ચૂંટાયેલા સભ્યો પોતાની પ્રથમ બેઠકમાં પરોક્ષ રીતે ઉપસરપંચને ચૂંટે છે.
વહીવટી અધિકારી: સરકારી અધિકારી તરીકે તલાટી-કમ-મંત્રી હોય છે, જે સરપંચના સચિવ તરીકે કામ કરે છે અને દફતરો, રોજમેળ તથા હિસાબો સંભાળે છે.
સમિતિઓ: કાર્યક્ષમતા માટે કારોબારી, સામાજિક ન્યાય, શૈક્ષણિક, પાણી, બાંધકામ, સ્વચ્છતા અને આરોગ્ય જેવી સમિતિઓ રચાય છે.
ગ્રામપંચાયતનાં કાર્યો:
ફરજિયાત કાર્યો:
પીવાના તથા ગૃહ વપરાશના પાણીની વ્યવસ્થા કરવી.
જાહેર કૂવા અને તળાવની મરામત તેમજ જાળવણી કરવી.
ગામમાં રસ્તા, ગટર અને જાહેર સ્વચ્છતા જાળવવી.
સ્ટ્રીટ લાઈટ (દીવાબત્તી) ની વ્યવસ્થા કરવી.
જન્મ-મરણ અને લગ્નની નોંધણી રાખવી.
મરજિયાત કાર્યો:
ગ્રામીણ વાચનાલય (લાઇબ્રેરી) અને મનોરંજનના સાધનો ઊભા કરવા.
વૃક્ષારોપણ અને પર્યાવરણની જાળવણી કરવી.
મેળાઓ અને ઉત્સવોનું આયોજન કરવું.
રચના:
પંચાયતીરાજનું આ દ્વિતીય (મધ્યમ) સ્તર છે.
તાલુકાની વસ્તીના આધારે તાલુકા પંચાયતની બેઠકો નક્કી થાય છે.
ચૂંટાયેલા સભ્યો પોતાનામાંથી પ્રમુખ અને ઉપપ્રમુખની ચૂંટણી કરે છે.
વહીવટી વડા તરીકે રાજ્ય સરકાર દ્વારા તાલુકા વિકાસ અધિકારી (TDO - Taluka Development Officer) ની નિમણૂક કરવામાં આવે છે.
કાર્યો:
તાલુકાના તમામ ગામડાઓના વિકાસ કાર્યોનું સંકલન અને દેખરેખ રાખવી.
પ્રાથમિક શિક્ષણ, આરોગ્ય અને રસીકરણની સુવિધાઓ તાલુકા કક્ષાએ ઉપલબ્ધ કરાવવી.
ખેતીવાડી, પશુપાલન અને ગ્રામીણ ઉદ્યોગોના વિકાસ માટે યોજનાઓ અમલી બનાવવી.
કુદરતી આપત્તિઓ વખતે ગ્રામપંચાયતોને મદદ પૂરી પાડવી.
રચના:
પંચાયતીરાજનું આ ત્રીજું અને સૌથી ઉપલું (ટોચનું) સ્તર છે.
જિલ્લાની વસ્તીના આધારે જિલ્લા પંચાયતના સભ્યો ચૂંટાય છે.
ચૂંટાયેલા સભ્યો પોતાનામાંથી જિલ્લા પંચાયત પ્રમુખ અને ઉપપ્રમુખ પસંદ કરે છે.
વહીવટી વડા તરીકે જિલ્લા વિકાસ અધિકારી (DDO - District Development Officer) કાર્ય કરે છે.
કાર્યો:
સમગ્ર જિલ્લાના આર્થિક અને સામાજિક વિકાસની યોજનાઓ ઘડવી અને તેનો અમલ કરાવવો.
તાલુકા પંચાયતો અને ગ્રામપંચાયતોની કામગીરી પર અંકુશ અને સંકલન રાખવું.
જિલ્લા કક્ષાના મુખ્ય રસ્તાઓ, હોસ્પિટલો, માધ્યમિક શાળાઓ અને સિંચાઈ યોજનાઓનું સંચાલન કરવું.
રાજ્ય સરકારની વિવિધ યોજનાઓનું જિલ્લા સ્તરે અમલીકરણ કરાવવું.
વસ્તીનું ધોરણ: મોટા શહેરોમાં (સામાન્ય રીતે 5 લાખથી વધુ વસ્તી ધરાવતા વિસ્તારોમાં) સ્થાનિક શાસન માટે મહાનગરપાલિકાની રચના થાય છે.
વોર્ડ અને સભ્યો (કોર્પોરેટર): શહેરને વસ્તીના આધારે વિવિધ વોર્ડમાં વહેંચવામાં આવે છે. દરેક વોર્ડમાંથી પ્રત્યક્ષ મતદાન દ્વારા પ્રતિનિધિઓ ચૂંટાય છે જેને કોર્પોરેટર કહે છે.
મેયર: મહાનગરપાલિકાના ચૂંટાયેલા સભ્યો પોતાનામાંથી શહેરના પ્રથમ નાગરિક એવા મેયર અને ઉપમેયરની પસંદગી કરે છે.
વહીવટી અંકુશ: રાજ્ય સરકાર દ્વારા વહીવટી વડા તરીકે મ્યુનિસિપલ કમિશનર (IAS અધિકારી) ની નિમણૂક કરવામાં આવે છે.
સ્થાયી સમિતિ (સ્ટેન્ડિંગ કમિટી): મહાનગરપાલિકાની નિર્ણય લેનારી સૌથી મહત્વની સમિતિ છે.
મહાનગરપાલિકા શહેરના વિકાસ અને નાગરિક સુવિધાઓ માટે નીચે મુજબના સ્રોતોમાંથી આવક મેળવે છે:
વિવિધ કરવેરા (Taxes):
મિલકતવેરો (પ્રોપર્ટી ટેક્સ), પાણીવેરો, ગટરવેરો અને સફાઈવેરો.
વાહનવેરો (વહિકલ ટેક્સ) અને મનોરંજન વેરો.
ફી અને ભાડાંની આવક:
દકાનો, શોપિંગ સેન્ટરો અને હોલના ભાડાં.
જન્મ-મરણ નોંધણી ફી, મકાન પ્લાન મંજૂરી ફી અને વ્યવસાય લાયસન્સ ફી.
સરકારી ગ્રાન્ટ (અનુદાન): રાજ્ય સરકાર અને કેન્દ્ર સરકાર તરફથી મળતી આર્થિક સહાય અને વિકાસ ગ્રાન્ટ.
ખ્યાલ: મહિલાઓને નિર્ણય-ઘડતરની પ્રક્રિયામાં અને તેના અમલમાં સમાન ભાગીદાર બનાવવાની ઝુંબેશ એટલે મહિલા સશક્તિકરણ.
રાજકીય સશક્તિકરણ: પંચાયતથી માંડીને પાર્લામેન્ટ સુધી મહિલાઓની સામેલગીરી વધારવા માટે સ્થાનિક સ્વરાજની સંસ્થાઓમાં બેઠકો અને હોદ્દાઓ અનામત રાખવામાં આવ્યા છે.
બંધારણીય પૃષ્ઠભૂમિ: બંધારણના આમુખમાં સ્ત્રી-પુરુષ સમાનતા અને સામાજિક ન્યાયનો આદર્શ છે. સન 2001ને 'મહિલા સશક્તિકરણ વર્ષ' તરીકે જાહેર કરાયું હતું.
વર્તમાન પડકારો: વ્યવહારમાં હજુ પણ કેટલીક જગ્યાએ મહિલા સરપંચ હોવા છતાં તેમના સ્થાને તેમના પતિ, પુત્ર કે પિતા વહીવટ ચલાવતા જોવા મળે છે.
ઉકેલ: મહિલાઓ જ્યારે પોતે સ્થાનિક સંસ્થાઓમાં સક્રિય ભાગીદારી નોંધાવશે ત્યારે જ તેમની સમસ્યાઓનો સાચો ઉકેલ આવશે.