ધોરણ 11 | విષય: Rajyashastra
રાષ્ટ્રનો અર્થ: અંગ્રેજી શબ્દ 'Nation' લેટિન ભાષાના 'Natio' (નેસીયો) શબ્દ પરથી બન્યો છે, જેનો અર્થ 'જાતિ' થાય છે. લૉર્ડ બ્રાઈસના મતે, જ્યારે રાષ્ટ્રીયતાની માનસિક કે આધ્યાત્મિક ભાવનામાં રાજકીય તત્ત્વ (સ્વતંત્રતાની ઇચ્છા) ઉમેરાય ત્યારે તે 'રાષ્ટ્ર' બને છે.
રાષ્ટ્ર અને રાજ્ય વચ્ચેનો તફાવત:
| ક્રમ | તફાવતનો મુદ્દો | રાષ્ટ્ર (Nation) | રાજ્ય (State) |
|---|---|---|---|
| 1 | સ્વરૂપ | સાંસ્કૃતિક અને ભાવનાત્મક ખ્યાલ છે. | કાનૂની અને રાજકીય ખ્યાલ છે. |
| 2 | ઘટક તત્ત્વો | ભાષા, ધર્મ, સંસ્કૃતિ અને સમાન વારસો. | વસ્તી, ભૌગોલિક વિસ્તાર, સરકાર અને સાર્વભૌમત્વ (4 આવશ્યક તત્ત્વો). |
| 3 | સાર્વભૌમત્વ | સાર્વભૌમત્વ હોવું અનિવાર્ય નથી. (દા.ત. 1947 પહેલાં ભારત રાષ્ટ્ર હતું). | સાર્વભૌમત્વ એ રાજ્યનું સૌથી અનિવાર્ય તત્ત્વ છે. |
| 4 | ભૌગોલિક સીમા | ચોક્કસ સીમા હોવી જરૂરી નથી. (દા.ત. 1948 પહેલાં યહૂદીઓ વિશ્વભરમાં ફેલાયેલા હતા). | ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તાર અને સરહદો અનિવાર્ય છે. |
અર્થ: રાષ્ટ્રવાદ એ પોતાના રાષ્ટ્ર પ્રત્યેની 'મારાપણાની' ઉચ્ચ ભાવના, ગૌરવ અને વફાદારીની માનસિક અવસ્થા છે. તે પોતાના દેશની એકતા, અખંડિતતા અને સ્વતંત્રતા માટે સમર્પણની ભાવના જગાડે છે.
રાષ્ટ્રવાદનાં લક્ષણો:
સમાન આદતો અને સંચારની સમાનતા: સમાન ભાષા, લિપિ અને પ્રતીકો સમાજમાં એકરૂપતા લાવે છે.
માનસિક અવસ્થા: તે મનનો એક ભાવ છે, જેમાં નાગરિકની અંતિમ વફાદારી રાષ્ટ્ર પ્રત્યે હોય છે.
આધુનિક ઘટના: આધુનિક રાષ્ટ્રવાદના બીજ વેસ્ટફાલિયાની સંધિ (1648), અમેરિકન સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ અને ફ્રેન્ચ ક્રાંતિમાંથી રોપાયા.
રાજ્ય વગર પણ સંભવ: રાજ્ય અસ્તિત્વમાં ન હોય તો પણ રાષ્ટ્રવાદ ઊભો થઈ શકે છે (દા.ત. ૧૮૮૫માં કૉંગ્રેસની સ્થાપના સાથે ભારતમાં રાષ્ટ્રવાદનો ઉદય).
ઉદાર કે ઉગ્ર સ્વરૂપ: સહઅસ્તિત્વ સ્વીકારતો રાષ્ટ્રવાદ 'ઉદાર' છે, જ્યારે હિટલરનો નાઝીવાદ અને મુસોલિનીનો ફાસીવાદ 'ઉગ્ર રાષ્ટ્રવાદ'ના ઉદાહરણો છે.
સંકટ સમયનું બળ: પૂર, ધરતીકંપ કે વિદેશી આક્રમણ સમયે રાષ્ટ્રવાદ દેશવાસીઓને એક કરે છે.
અર્થ: બિનસાંપ્રદાયિકતા (Secularism) એટલે ધર્મની બાબતમાં રાજ્યની તટસ્થતા. રાજ્યનો પોતાનો કોઈ અધિકૃત ધર્મ ન હોય, રાજ્ય તમામ ધર્મો પ્રત્યે સમાન દ્રષ્ટિ રાખે અને ધર્મના આધારે નાગરિકો વચ્ચે ભેદભાવ ન કરે.
આવશ્યકતા:
લોકશાહીની મજબૂતાઈ: લોકશાહીમાં તમામ નાગરિકોને સમાનતા અને ધાર્મિક સ્વાતંત્ર્ય આપવા માટે બિનસાંપ્રદાયિકતા જરૂરી છે.
વ્યક્તિત્વનો વિકાસ: નાગરિકના આધ્યાત્મિક અને બિનભૌતિક વિકાસ માટે ધાર્મિક મોકળાશ આપે છે.
સામાજિક શાંતિ અને અખંડિતતા: વિવિધ ધર્મો ધરાવતા દેશોમાં કોમી હુલ્લડો અટકાવવા અને રાષ્ટ્રીય એકતા જાળવવા બિનસાંપ્રદાયિક વલણ અનિવાર્ય છે.
વ્યક્તિને એકમ ગણવો: તે ધાર્મિક સમૂહને બદલે 'વ્યક્તિ'ને વિકાસનો પાયાનો એકમ ગણે છે.
સર્વધર્મ સમભાવ: ભારતની બિનસાંપ્રદાયિકતા પશ્ચિમની જેમ ધર્મવિરોધી નથી, પરંતુ 'સર્વધર્મ સમભાવ'ના પ્રાચીન વૈદિક આદર્શ પર આધારિત છે.
બંધારણીય જોગવાઈ: ૧૯૭૬ના ૪૨મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા બંધારણના આમુખમાં 'બિનસાંપ્રદાયિક' (Secular) શબ્દ ઉમેરવામાં આવ્યો.
વિવિધતામાં એકતા: ભારતમાં વિવિધ ધર્મો, સંપ્રદાયો અને ભાષાઓના લોકો વસે છે. દેશની એકતા, અખંડિતતા અને શાંતિ જાળવવા બિનસાંપ્રદાયિકતા અતિ પ્રસ્તુત છે.
વૈશ્વિકીકરણ અને સુમેળ: વૈશ્વિકીકરણના યુગમાં 'વસુધૈવ કુટુંબકમ્'ની ભાવનાને સાકાર કરવા અને બાહ્ય સુરક્ષાના પડકારો સામે આંતરિક સંગઠન મજબૂત કરવા ભારતમાં બિનસાંપ્રદાયિકતા અનિવાર્ય છે.
૧૭મી અને ૧૮મી સદીમાં યુરોપમાં ચર્ચ (ધર્મસત્તા) અને રાજા (રાજકીય સત્તા) વચ્ચેના સંઘર્ષમાંથી બિનસાંપ્રદાયિકતાનો ઉદ્ભવ થયો. પશ્ચિમી ખ્યાલ મુજબ ધર્મ અને રાજ્ય વચ્ચે સંપૂર્ણ અલિપ્તતા કે અલગતા હોય છે. રાજ્ય કોઈ ધર્મને માન્યતા આપતું નથી અને ધાર્મિક બાબતોમાં તટસ્થ રહે છે.