ધોરણ 11 | విષય: Rajyashastra
અર્થ: મનુષ્યને પોતાના વ્યક્તિત્વના સર્વાંગી વિકાસ અને ગૌરવપૂર્ણ જીવન જીવવા માટે જે જરૂરી સામાજિક-રાજકીય પરિસ્થિતિઓ અનિવાર્ય લાગે છે, તેને 'હક' કહેવામાં આવે છે. જન્મતાની સાથે જ કોઈપણ જાતના ભેદભાવ વિના મળતા હકો 'માનવહકો' ગણાય છે.
ખ્યાલ: પ્રોફેસર હેરોલ્ડ લાસ્કીના મતે, "મનુષ્યમાં જે કાંઈ શ્રેષ્ઠ છે તેનો વિકાસ કરી શકે તેવી પરિસ્થિતિનું નિર્માણ એટલે હકો." * હકો એ મનુષ્યની એવી વાજબી માંગણીઓ છે, જેને સમાજ માન્ય રાખે છે અને રાજ્ય કાનૂની રક્ષણ પૂરું પાડે છે. જો કોઈ માંગણીને સમાજનો સ્વીકાર ન હોય અને રાજ્યનું રક્ષણ ન હોય, તો તેને હક કહી શકાય નહીં. સંયુક્ત રાષ્ટ્રો (UN) ની મહાસભાએ 10 ડિસેમ્બર, 1948 ના રોજ માનવહકોની વૈશ્વિક ઘોષણા કરી હતી.
વ્યક્તિગત અને સામાજિક વિકાસ: વ્યક્તિના વ્યક્તિત્વનો વિકાસ અને સમાજની પ્રગતિ હકો વગર શક્ય નથી.
આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રેરણા: સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની માનવહકોની ઘોષણાએ વિશ્વના કરોડો લોકોને પોતાના અધિકારો માટે અવાજ ઉઠાવવાની પ્રેરણા આપી છે.
નૈતિક અને કાનૂની પીઠબળ: 16 ડિસેમ્બર, 1966 ના રોજ સંયુક્ત રાષ્ટ્રોએ આંતરરાષ્ટ્રીય કરારો મારફતે વિસ્થાપિતો, બાળકો, સ્ત્રીઓ અને ગુલામીપ્રથા વિરુદ્ધ રક્ષણ આપતા હકો સ્વીકાર્યા છે.
ભારતીય સંદર્ભ: ભારતના બંધારણમાં માનવહકોને 'મૂળભૂત હકો' અને 'રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો'માં ગૌરવભર્યું સ્થાન અપાયું છે. મૂળભૂત હકોના ભંગ બદલ અદાલત દ્વારા રક્ષણ મેળવી શકાય છે. વળી, હકોનું જતન કરવા માટે રાષ્ટ્રીય અને રાજ્ય કક્ષાએ 'માનવહક પંચ' (Human Rights Commission) ની સ્થાપના કરાઈ છે.
નાગરિકની વ્યાખ્યા: નાગરિકો એ રાજકીય સમુદાયના સભ્યો છે, જેઓ થકી રાજ્યની રચના થાય છે. તેઓ પોતાના હકોના રક્ષણ માટે સરકાર પર આધાર રાખે છે અને રાજ્ય પ્રત્યે પોતાની ફરજો બજાવે છે.
નાગરિકતા: નાગરિકતા એ દેશના બંધારણ કે પરંપરાથી સ્વીકૃત અધિકારો અને ફરજો ધરાવતી વ્યક્તિને મળતો કાનૂની દરજ્જો છે.
લક્ષણો:
નાગરિક પોતાના દેશ પ્રત્યે પૂર્ણ વફાદારી દાખવે છે અને કાયદાનું પાલન કરે છે.
બદલામાં રાજ્ય નાગરિકની સુરક્ષા, પરદેશમાં રક્ષણ અને સુખાકારીની ખાતરી આપે છે.
સામાન્ય રીતે એક વ્યક્તિ એક જ દેશનું નાગરિકત્વ ધરાવી શકે છે (અપવાદ સિવાય).
નાગરિકતા મુખ્યત્વે નીચેની રીતોથી પ્રાપ્ત કરી શકાય છે:
જન્મ દ્વારા: વ્યક્તિ જે દેશના ભૌગોલિક વિસ્તારમાં જન્મે છે, તેને તે દેશની નાગરિકતા કુદરતી રીતે મળે છે.
વસવાટ કે સ્વીકૃતિ દ્વારા (અરજી કરીને): અન્ય દેશમાં નિશ્ચિત સમયગાળા સુધી વસવાટ કર્યા પછી જો રાજ્ય સરકારને સંતોષ થાય અને અરજી મંજૂર કરે, તો નાગરિકતા મળે છે.
લગ્ન દ્વારા: એક દેશનો નાગરિક અન્ય દેશના નાગરિક સાથે લગ્ન કરે, તો કેટલાક દેશોના કાયદા મુજબ તેને તે દેશનું નાગરિકત્વ મળે છે.
સરકારી મંજૂરી (દેશીયકરણ) દ્વારા: અન્ય દેશની સરકાર સમક્ષ નિયમોનુસાર અરજી કરી મંજૂરી મેળવવાથી.
વ્યક્તિગત હકો ઉપરાંત સમાજના વિશેષ સમૂહો કે વર્ગોને અપાતા અધિકારોને સામૂહિક હકો કહે છે. ભારત સરકાર અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રો દ્વારા સ્ત્રીઓ, બાળકો, કેદીઓ, શરણાર્થીઓ અને લઘુમતીઓને આવા હકો મળ્યા છે.
સગર્ભા સ્ત્રીને ફાંસીની સજા આજીવન કેદમાં ફેરવાય છે.
6 થી 14 વર્ષના બાળકોને મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણ તથા બાળમજૂરી પર પ્રતિબંધ.
કેદીઓને પોતાના સ્વજનોને મળવા અને છાપાં વાંચવાનો અધિકાર.
શરણાર્થીઓ માટે UN દ્વારા 'UNHCR' સંસ્થા કાર્યરત છે.
સમવાયતંત્રી (Federal) શાસનપ્રણાલી ધરાવતા દેશોમાં નાગરિકને એક દેશનું (કેન્દ્રનું) અને બીજું પોતાના ઘટક રાજ્યનું - એમ બે નાગરિકત્વ મળે છે, જેને 'બેવડી નાગરિકતા' કહે છે. દા.ત. યુ.એસ.એ. (USA).
ભારતમાં સામાન્ય રીતે 'એક જ નાગરિકતા' ની જોગવાઈ છે.
ભારત સરકારે 2005માં કાયદો સુધારી 'ઓવરસિઝ સિટિઝનશિપ ઑફ ઇન્ડિયા' (OCI) ની શરૂઆત કરી, જે અમુક શરતો સાથે વિદેશી ભારતીયોને બેવડા અધિકારોનો આંશિક લાભ આપે છે.