ધોરણ 11 | విષય: Rajyashastra
બંધારણસભાની રચના: કૅબિનેટ મિશન યોજના (૧૯૪૬) અંતર્ગત જુલાઈ ૧૯૪૬માં યોજાયેલી પ્રાંતિક ધારાસભાઓની ચૂંટણીઓ દ્વારા પરોક્ષ પદ્ધતિથી બંધારણસભાની રચના કરવામાં આવી. બંધારણસભામાં કુલ ૩૮૯ સભ્યો હતા, જેમાં બ્રિટિશ પ્રાંતોના ૨૯૨, હાઇકમિશન પ્રાંતોના ૪ અને દેશી રાજ્યોના ૧૬૩ પ્રતિનિધિઓનો સમાવેશ થતો હતો.
કામગીરી અને પ્રક્રિયા:
પ્રારંભ: બંધારણસભાની કામગીરીનો પ્રારંભ ૯ ડિસેમ્બર, ૧૯૪૬ના રોજ થયો.
અધ્યક્ષ અને મુસદ્દા સમિતિ: વરિષ્ઠ સભ્ય ડૉ. રાજેન્દ્રપ્રસાદને બંધારણસભાના કાયમી અધ્યક્ષ તરીકે ચૂંટવામાં આવ્યા. ૨૯ ઑગસ્ટ, ૧૯૪૭ના રોજ ડૉ. બી. આર. આંબેડકરના અધ્યક્ષપદે ૭ સભ્યોની 'મુસદ્દા સમિતિ' (Drafting Committee) રચાવામાં આવી.
સમય અને ખર્ચ: બંધારણ ઘડવાની પ્રક્રિયામાં ૨ વર્ષ, ૧૧ માસ અને ૧૮ દિવસનો સમય લાગ્યો. આ દરમિયાન ૧૨ અધિવેશન બેઠકોમાં ૧૬૫ દિવસ કામગીરી થઈ, જેમાં ૧૧૪ દિવસ મુસદ્દા પર ચર્ચા થઈ. કુલ આશરે ૬૪ લાખ રૂપિયાનો ખર્ચ થયો.
સ્વીકાર અને અમલ: ૨૬ નવેમ્બર, ૧૯૪૯ના રોજ બંધારણસભાએ બંધારણનો સ્વીકાર કર્યો. ૨૬ જાન્યુઆરી, ૧૯૫૦થી તેનો અમલ શરૂ થયો, જેને આપણે 'પ્રજાસત્તાક દિન' તરીકે ઉજવીએ છીએ.
ભારતના બંધારણના મુખ્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
લિખિત અને અતિવિસ્તૃત બંધારણ: બ્રિટન સિવાય મોટા ભાગના દેશોની જેમ ભારતનું બંધારણ લિખિત છે. મૂળ બંધારણમાં ૨૨ ભાગો, ૩૯૫ કલમો (અનુચ્છેદ) અને ૮ પરિશિષ્ટો (હાલમાં ૧૨) હતા, જેથી તે દુનિયાનું સૌથી મોટું લિખિત બંધારણ છે.
સાર્વભૌમ, સમાજવાદી, બિનસાંપ્રદાયિક, લોકશાહી અને પ્રજાસત્તાક: ભારત સંપૂર્ણ સાર્વભૌમ રાષ્ટ્ર છે. ૧૯૭૬ના ૪૨મા બંધારણીય સુધારાથી 'સમાજવાદી' અને 'બિનસાંપ્રદાયિક' શબ્દો ઉમેરાયા.
સંસદીય લોકશાહી: બ્રિટિશ મૉડેલ પર આધારિત સંસદીય પ્રથા અપનાવાઈ છે, જેમાં પ્રધાનમંડળ લોકસભાને સંયુક્ત રીતે જવાબદાર રહે છે.
મૂળભૂત હકો અને માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો: નાગરિકોના સર્વાંગી વિકાસ માટે ૬ મૂળભૂત હકો અને કલ્યાણ રાજ્યની સ્થાપના માટે રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો અપાયા છે.
મજબૂત કેન્દ્રવાળું સમવાયતંત્ર: કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે સત્તાની વહેંચણી હોવા છતાં રાષ્ટ્રીય એકતા માટે કેન્દ્રને વધુ શક્તિશાળી બનાવવામાં આવ્યું છે.
એકીકૃત અને સ્વતંત્ર ન્યાયતંત્ર: દેશમાં ટોચ પર સર્વોચ્ચ અદાલત (Supreme Court) સાથે પિરામિડ આકારનું સળંગ અને કારોબારીથી મુક્ત ન્યાયતંત્ર છે.
સાર્વત્રિક પુખ્તવય મતાધિકાર: કલમ-૩૨૬ મુજબ ૧૮ વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમરના તમામ નાગરિકોને કોઈપણ જાતના ભેદભાવ વગર મતાધિકાર આપવામાં આવ્યો છે.
ભારતીય બંધારણની કલમ ૩૬૮ હેઠળ બંધારણમાં સુધારો કરવાની જોગવાઈ છે. સમય અને પરિસ્થિતિ મુજબ સુધારો કરવા માટે ત્રણ અલગ-અલગ પદ્ધતિઓ છે:
સાદી બહુમતી દ્વારા: સંસદના બંને ગૃહોના હાજર અને મતદાન કરતા સભ્યોની સાદી બહુમતીથી. (દા.ત. નવા રાજ્યોની રચના, નાગરિકતાની શરતો, ન્યાયાધીશોના પગાર-ભથ્થાં).
વિશેષ બહુમતી (૨/૩ બહુમતી) દ્વારા: સંસદના બંને ગૃહોની કુલ સભ્યસંખ્યાની બહુમતી અને હાજર રહી મતદાન કરતા સભ્યોની ૨/૩ (બે-તૃતીયાંશ) બહુમતીથી. (દા.ત. મૂળભૂત હકો અને માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોમાં ફેરફાર).
વિશેષ બહુમતી અને રાજ્યોની મંજૂરી: સંસદના બંને ગૃહોની ૨/૩ બહુમતી ઉપરાંત દેશના ઓછામાં ઓછા ૫૦% (અડધા) રાજ્યોની વિધાનસભાઓની મંજૂરી જરૂરી છે. (દા.ત. રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પ્રક્રિયા, કેન્દ્ર-રાજ્ય વચ્ચે સત્તાની વહેંચણી).
બંધારણના ઘડતરનું કાર્ય સુચારુ રીતે ચલાવવા વિવિધ વિષયવાર સમિતિઓ રચવામાં આવી હતી. મુખ્ય સમિતિઓ અને તેના વડાઓ:
મુસદ્દા સમિતિ (Drafting Committee): ડૉ. બી. આર. આંબેડકર (અધ્યક્ષ)
સંઘ સંવિધાન સમિતિ અને કેન્દ્ર સત્તા સમિતિ: પંડિત જવાહરલાલ નેહરુ
પ્રાંતીય સંવિધાન સમિતિ, મૂળભૂત હકો અને લઘુમતી સમિતિ: સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ
સંચાલન સમિતિ અને પ્રક્રિયા સમિતિ: ડૉ. રાજેન્દ્રપ્રસાદ
આ સમિતિઓએ બંધારણનો પાયો તૈયાર કરવામાં અગત્યની ભૂમિકા ભજવી હતી.