ધોરણ 11 | విષય: Rajyashastra
અર્થ: વ્યક્તિના સર્વાંગી વિકાસ માટે જે સામાજિક-રાજકીય પરિસ્થિતિઓ અનિવાર્ય હોય તેને 'હક' કહે છે. માનવહકો પૈકી જે અત્યંત મહત્વના હકોને દેશના બંધારણમાં સ્થાન આપીને કાનૂની રક્ષણની બાંયધરી અપાઈ છે, તેને મૂળભૂત હકો કહેવામાં આવે છે.
મહત્ત્વ:
સર્વાંગી વિકાસ: મૂળભૂત હકો વ્યક્તિને પોતાની કુદરતી ક્ષમતાઓ અને શક્તિઓને ખીલવવાની તક આપે છે.
વ્યક્તિ સ્વાતંત્ર્યનું રક્ષણ: નાગરિકોને વિવિધ સ્વતંત્રતાઓ પૂરી પાડીને તેના અંગત જીવનમાં બિનજરૂરી દખલગીરી અટકાવે છે.
સરકારની સત્તા પર નિયંત્રણ: કારોબારી અને ધારાસભા પોતાની સત્તાનો દુરુપયોગ કરી નાગરિકોના હકો ખૂંચવી ન શકે તે માટે તેમની સત્તા પર અંકુશ મૂકે છે.
લઘુમતીઓનું રક્ષણ: ધાર્મિક, ભાષાકીય અને સાંસ્કૃતિક લઘુમતીઓને સુરક્ષા આપી તેમના હિતોનું જતન કરે છે.
રાજ્યનું મૂલ્યાંકન: રાજ્ય પોતાના નાગરિકોને કેવા હકો આપે છે, તેના પરથી તે રાજ્યની લોકશાહીની સફળતા નક્કી થાય છે.
સમાનતાનો હક બંધારણની કલમ ૧૪ થી ૧૮ માં દર્શાવેલ છે:
કલમ ૧૪ (કાયદા સમક્ષ સમાનતા): ભારતમાં રહેતી તમામ વ્યક્તિઓ 'કાયદા સમક્ષ સમાન' છે અને સૌને 'કાયદાનું સમાન રક્ષણ' મળે છે.
કલમ ૧૫ ( ભેદભાવ પર પ્રતિબંધ): ધર્મ, જાતિ, જ્ઞાતિ, લિંગ કે જન્મસ્થળના આધારે રાજ્ય કોઈ નાગરિક પ્રત્યે ભેદભાવ રાખી શકશે નહીં.
કલમ ૧૬ (જાહેર નોકરીઓમાં સમાન તક): સરકારી નોકરીઓ અને નિમણૂકોમાં તમામ નાગરિકોને સમાન તક મળશે.
કલમ ૧૭ (અસ્પૃશ્યતા નાબૂદી): અસ્પૃશ્યતાનું કોઈપણ સ્વરૂપમાં આચરણ ગેરબંધારણીય અને શિક્ષાપાત્ર ગુનો છે.
કલમ ૧૮ (ઈલકાબો/ખિતાબોની નાબૂદી): સમાજમાં કૃત્રિમ અસમાનતા ઊભી કરતા બ્રિટિશ સમયના 'સર', 'નાઈટહુડ' કે 'રાવબહાદુર' જેવા ખિતાબો નાબૂદ કરાયા છે (સેવા અને શિક્ષણ ક્ષેત્રના ઍવોર્ડ્સ આમાં અપવાદ છે).
સ્વતંત્રતાનો હક બંધારણની કલમ ૧૯ થી ૨૨ માં આપવામાં આવ્યો છે:
કલમ ૧૯ (છ પાયાની સ્વતંત્રતાઓ):
વાણી અને અભિવ્યક્તિનું સ્વાતંત્ર્ય.
શાંતિપૂર્વક અને શસ્ત્રો વિના ભેગા થવાનું સ્વાતંત્ર્ય.
મંડળો, સંસ્થાઓ કે સંઘો રચવાનું સ્વાતંત્ર્ય.
ભારતના સમગ્ર વિસ્તારમાં મુક્તપણે હરવા-ફરવાનું સ્વાતંત્ર્ય.
ભારતના કોઈપણ ભાગમાં સ્થાયી વસવાટ કરવાનું સ્વાતંત્ર્ય.
કોઈપણ વ્યવસાય, ધંધો કે વેપાર કરવાનું સ્વાતંત્ર્ય. (નોંધ: આ સ્વતંત્રતાઓ અમર્યાદિત નથી; જાહેર વ્યવસ્થા અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે તેના પર વાજબી નિયંત્રણો મૂકી શકાય છે).
કલમ ૨૦: ગુના સામે દોષસિદ્ધિ સંબંધમાં રક્ષણ.
કલમ ૨૧ અને ૨૧(A): જીવન અને અંગત સ્વાતંત્ર્યનું રક્ષણ. કલમ ૨૧(A) હેઠળ ૬ થી ૧૪ વર્ષના બાળકો માટે મફત અને ફરજિયાત પ્રાથમિક શિક્ષણ (RTE) નો અધિકાર.
કલમ ૨૨: ગેરકાયદે ધરપકડ અને અટકાયત સામે રક્ષણ.
૧૯૭૬ના ૪૨મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા ભાગ ૪-A ની કલમ ૫૧(A) હેઠળ ૧૧ મૂળભૂત ફરજો દર્શાવાઈ છે:
બંધારણ, રાષ્ટ્રધ્વજ અને રાષ્ટ્રગીતનો આદર કરવો.
સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના ઉચ્ચ આદર્શોને હૃદયમાં ધારણ કરવા.
ભારતની એકતા, સાર્વભૌમત્વ અને અખંડિતતાનું રક્ષણ કરવું.
દેશનું રક્ષણ અને રાષ્ટ્રસેવા માટે તત્પર રહેવું.
બંધુત્વની ભાવના વધારવી અને સ્ત્રીઓના ગૌરવને હણતા વ્યવહારોનો ત્યાગ કરવો.
સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વારસાનું જતન કરવું.
જંગલો, તળાવો, નદીઓ અને વન્યજીવો સહિત પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવું.
વૈજ્ઞાનિક માનસ, માનવવાદ અને જિજ્ઞાસાવૃત્તિ કેળવવી.
જાહેર મિલકતનું રક્ષણ કરવું અને હિંસાનો ત્યાગ કરવો.
વ્યક્તિગત અને સામૂહિક પ્રવૃત્તિના ક્ષેત્રમાં શ્રેષ્ઠતા તરફ આગળ વધવું.
૬ થી ૧૪ વર્ષ સુધીના બાળકને માતા-પિતા કે વાલીએ શિક્ષણની તકો પૂરી પાડવી.
ખ્યાલ: બંધારણના ભાગ-૪ માં (કલમ ૩૬ થી ૫૧) આ સિદ્ધાંતો આયર્લેન્ડના બંધારણમાંથી પ્રેરણા લઈને સમાવવામાં આવ્યા છે.
હેતુ: સામાજિક અને આર્થિક લોકશાહીની સ્થાપના કરવી, કલ્યાણ રાજ્યનું નિર્માણ કરવું તથા સરકારોને નીતિ-ઘડતરમાં દિશા સૂચવવી.
મુખ્ય વિભાગો:
રાજકીય અને વિદેશી સંબંધો અંગેના સિદ્ધાંતો.
સામાજિક-આર્થિક નીતિઓ સંબંધી સિદ્ધાંતો.
શૈક્ષણિક અને સાંસ્કૃતિક નીતિઓ સંબંધી સિદ્ધાંતો.
આરોગ્યવિષયક નીતિઓ સંબંધી સિદ્ધાંતો.
સ્વરૂપ: આ સિદ્ધાંતો કાયદાકીય રીતે અદાલતો દ્વારા અમલમાં મૂકાવી શકાતા નથી (Non-justiciable), પરંતુ તે દેશના શાસનમાં પાયારૂપ છે.
ભૌતિક સંસાધનોનું સૌના કલ્યાણ માટે સમાન વિતરણ કરવું.
સંપત્તિ અને ઉત્પાદનના સાધનોનું કેન્દ્રીકરણ અટકાવવું.
સ્ત્રી અને પુરુષ કામદારોને સમાન કામ માટે સમાન વેતન આપવું.
ઔદ્યોગિક એકમોના સંચાલનમાં કામદારોની ભાગીદારી પ્રોત્સાહિત કરવી.
બાળકો, સ્ત્રીઓ અને કામદારોના સ્વાસ્થ્યનું આર્થિક શોષણ ન થાય તે જોવું.
ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં કુટીર ઉદ્યોગો અને ગૃહઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન આપવું.
કૃષિ અને પશુપાલનનો આધુનિક અને વૈજ્ઞાનિક ધોરણે વિકાસ કરવો તેમજ દુધાળાં પશુઓની કતલ અટકાવવી.
જરૂરિયાતમંદ નાગરિકોને મફત કાનૂની સહાય પૂરી પાડવી.
મૂળભૂત હકોના ભંગ બદલ નાગરિક સીધો સર્વોચ્ચ અદાલતમાં જઈ શકે છે. સર્વોચ્ચ અદાલત હકોના રક્ષણ માટે વિવિધ આદેશો (રિટ) જારી કરી શકે છે. ડૉ. બી. આર. આંબેડકરે કલમ ૩૨ ને "બંધારણનો આત્મા અને હાર્દ" કહ્યો છે, કારણ કે આ હક વિના અન્ય તમામ મૂળભૂત હકો નિરર્થક બની જાય છે.
| મુદ્દો | મૂળભૂત હકો | રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો |
|---|---|---|
| અદાલતી રક્ષણ | અદાલતો દ્વારા અમલમાં મૂકી શકાય છે (Justiciable). | અદાલતો દ્વારા અમલમાં મૂકી શકાતા નથી (Non-justiciable). |
| સ્વરૂપ | રાજ્યની સત્તા પર મર્યાદા મૂકે છે (નકારાત્મક). | રાજ્યને કાર્ય કરવા માર્ગદર્શન આપે છે (હકારાત્મક). |
| ધ્યેય | દેશમાં રાજકીય લોકશાહી સ્થાપે છે. | દેશમાં સામાજિક અને આર્થિક લોકશાહી સ્થાપે છે. |
સાચો વિકલ્પ: (B)