ધોરણ 11 | విષય: Rajyashastra
ગૃહનું સ્વરૂપ: લોકસભા એ ભારતીય સંસદનું પ્રથમ અને નીચલું ગૃહ છે. તેને 'પ્રજાકીય ગૃહ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, કારણ કે તેના સભ્યો દેશના નાગરિકો દ્વારા પ્રત્યક્ષ રીતે ચૂંટાય છે.
સભ્યસંખ્યા:
બંધારણ મુજબ લોકસભાની મહત્તમ સભ્યસંખ્યા 552 નક્કી કરવામાં આવી છે.
જેમાંથી 530 સભ્યો વિવિધ રાજ્યોમાંથી પ્રત્યક્ષ ચૂંટણી દ્વારા અને 20 સભ્યો કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાંથી ચૂંટાય છે.
રાષ્ટ્રપતિને જો લાગે કે એંગ્લો-ઈન્ડિયન સમુદાયને યોગ્ય પ્રતિનિધિત્વ મળ્યું નથી, તો તેઓ 2 સભ્યો ની નિમણૂક કરી શકતા હતા (42મા બંધારણીય સુધારા 1976 મુજબ સભ્યસંખ્યા વસ્તીના ધોરણે ફાળવવામાં આવી છે).
સભ્યપદની લાયકાતો:
તે ભારતનો નાગરિક હોવો જોઈએ.
તેની ઉંમર 25 વર્ષ કે તેથી વધુ હોવી જોઈએ.
તે નાદાર, અસ્થિર મગજનો કે અદાલત દ્વારા ગુનેગાર ઠરેલો હોવો જોઈએ નહીં.
સંસદ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલી અન્ય લાયકાતો ધરાવતો હોવો જોઈએ.
ગૃહની મુદત: લોકસભાની મુદત સામાન્ય રીતે 5 વર્ષ ની હોય છે. કટોકટી જેવા સંજોગોમાં આ મુદતમાં 1 વર્ષનો વધારો કરી શકાય છે. તે કાયમી ગૃહ નથી; રાષ્ટ્રપતિ તેને મુદત પૂરી થતાં પહેલાં પણ વિસર્જિત કરી શકે છે.
ગૃહનું સ્વરૂપ: રાજ્યસભા એ સંસદનું ઉપલું અને બીજું ગૃહ છે. તે રાજ્યોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને તે એક કાયમી ગૃહ છે (તેનું ક્યારેય સંપૂર્ણ વિસર્જન થતું નથી).
સભ્યસંખ્યા:
રાજ્યસભાની મહત્તમ સભ્યસંખ્યા 250 નક્કી કરવામાં આવી છે.
જેમાંથી 238 સભ્યો વિવિધ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની વિધાનસભાઓના ચૂંટાયેલા સભ્યો દ્વારા પરોક્ષ રીતે (પ્રમાણસર પ્રતિનિધિત્વની પદ્ધતિથી) ચૂંટાય છે.
બાકીના 12 સભ્યો ની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા કરવામાં આવે છે, જેઓ સાહિત્ય, વિજ્ઞાન, કળા, રમતગમત અને સામાજિક સેવા જેવા ક્ષેત્રોમાં વિશેષ જ્ઞાન કે અનુભવ ધરાવતા હોય છે.
સભ્યપદની લાયકાતો:
તે ભારતનો નાગરિક હોવો જોઈએ.
તેની ઉંમર ઓછામાં ઓછી 30 વર્ષ હોવી જોઈએ.
તે અદાલત દ્વારા નાદાર કે માનસિક રીતે અસ્થિર જાહેર થયેલો ન હોવો જોઈએ.
સભ્યોની મુદત: રાજ્યસભા કાયમી ગૃહ હોવાથી સભ્યોની મુદત 6 વર્ષ ની હોય છે. દર 2 વર્ષે તેના 1/3 (ત્રીજા ભાગના) સભ્યો નિવૃત્ત થાય છે અને તેટલા જ નવા સભ્યો ચૂંટાય છે.
ગૃહનું સ્વરૂપ: રાજ્ય કક્ષાએ ધારાસભાના પ્રથમ કે નીચલા ગૃહને 'વિધાનસભા' કહેવામાં આવે છે. તે રાજ્યના લોકોની ઈચ્છાઓનું પ્રતિબિંબ પાડે છે.
ચૂંટણી અને સભ્યસંખ્યા:
વિધાનસભાના સભ્યો (ધારાસભ્યો/MLA) ને રાજ્યના પુખ્તવય મતદારો પ્રત્યક્ષ મતદાન દ્વારા ચૂંટે છે.
બંધારણ મુજબ કોઈપણ રાજ્યની વિધાનસભામાં સભ્યોની સંખ્યા ઓછામાં ઓછી 60 અને વધુમાં વધુ 500 રાખી શકાય છે.
બંધારણની કલમ 333 અનુસાર જો રાજ્યપાલને લાગે કે એંગ્લો-ઈન્ડિયન સમુદાયને યોગ્ય પ્રતિનિધિત્વ મળ્યું નથી, તો તેઓ તે સમુદાયના 1 સભ્યની નિમણૂક કરી શકતા હતા.
સભ્યપદની લાયકાતો:
તે ભારતનો નાગરિક હોવો જોઈએ.
તેની ઉંમર ઓછામાં ઓછી 25 વર્ષ હોવી જોઈએ.
તે કાયદાકીય રીતે અયોગ્ય, નાદાર કે અસ્થિર મગજનો ન હોવો જોઈએ.
ગૃહની મુદત: વિધાનસભાની મુદત 5 વર્ષ ની હોય છે. કટોકટીમાં આ મુદત 1 વર્ષ વધારી શકાય છે. રાજ્યપાલ તેને મુદત પહેલાં બરખાસ્ત કરી શકે છે.
કોઈપણ ખરડો (Bill) કાયદો બને તે પહેલાં તેને ચોક્કસ બંધારણીય તબક્કાઓમાંથી પસાર થવું પડે છે:
પ્રથમ વાચન (First Reading):
ખરડો રજૂ કરનાર સભ્ય કે મંત્રી ગૃહમાં ખરડો રજૂ કરે છે.
આ તબક્કે ખરડાના શીર્ષક, હેતુઓ અને કાર્યોની ટૂંકમાં રજૂઆત કરવામાં આવે છે. આ તબક્કો ઔપચારિક હોય છે.
બીજું વાચન (Second Reading):
આ ખૂબ મહત્વનો તબક્કો છે. ખરડાની દરેક કલમ અને જોગવાઈ પર ઝીણવટભરી અને વ્યાપક ચર્ચા થાય છે.
આ તબક્કે ખરડાને વધુ વિગતવાર અભ્યાસ માટે 'પ્રવર સમિતિ' (Select Committee) સમક્ષ પણ મોકલી શકાય છે. સમિતિ પોતાના અહેવાલ સાથે સુધારા-વધારા સૂચવે છે.
ત્રીજું વાચન (Third Reading):
આ તબક્કો પણ ઔપચારિક હોય છે. સમગ્ર ખરડા પર આખરી સ્વરૂપમાં ચર્ચા થાય છે.
સુધારા-વધારા મંજૂર થયા બાદ ખરડાને મતદાન માટે મૂકવામાં આવે છે. જો બહુમતી મળે તો પ્રથમ ગૃહમાંથી ખરડો પસાર થયેલો ગણાય છે.
બીજા ગૃહની પ્રક્રિયા:
પ્રથમ ગૃહમાંથી પસાર થયા બાદ ખરડાને બીજા ગૃહમાં (રાજ્યસભા/વિધાન પરિષદ) મોકલવામાં આવે છે, જ્યાં પણ આ જ 3 તબક્કાઓમાંથી ખરડો પસાર થાય છે.
રાષ્ટ્રપતિ / રાજ્યપાલની મંજૂરી:
બંને ગૃહોમાંથી ખરડો પસાર થયા બાદ તેને રાષ્ટ્રપતિ (રાજ્ય કક્ષાએ રાજ્યપાલ) ની સહી માટે મોકલવામાં આવે છે.
રાષ્ટ્રપતિની સહી થતાં જ ખરડો 'કાયદો' બની જાય છે.
વિધાનસભા એ રાજ્ય ધારાસભાનું અત્યંત શક્તિશાળી ગૃહ છે. તેની મુખ્ય સત્તાઓ અને કાર્યો નીચે મુજબ છે:
કાયદાકીય સત્તાઓ: રાજ્ય યાદી અને સમવર્તી (સંયુક્ત) યાદીમાં દર્શાવેલા વિષયો પર નવા કાયદા ઘડવાની, જૂના કાયદા બદલવાની કે રદ કરવાની પૂર્ણ સત્તા વિધાનસભા ધરાવે છે.
નાણાકીય સત્તાઓ:
રાજ્યના નાણાં પર વિધાનસભાનો પૂર્ણ અંકુશ હોય છે.
'નાણાકીય ખરડો' (Money Bill) ફક્ત વિધાનસભામાં જ રજૂ કરી શકાય છે.
રાજ્યનું વાર્ષિક અંદાજપત્ર (બજેટ) વિધાનસભામાં રજૂ કરી મંજૂર કરાવવું પડે છે.
કારોબારી પર અંકુશ:
રાજ્યની પ્રધાનમંડળ (સરકાર) વિધાનસભાને ઉત્તરદાયી હોય છે.
ધારાસભ્યો પ્રશ્નો, ઉપપ્રશ્નો, કામસ્થગિત દરખાસ્ત અને અવિશ્વાસની દરખાસ્ત લાવીને સરકાર/પ્રધાનો પર અંકુશ રાખે છે.
જો વિધાનસભા અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ પસાર કરે, તો મુખ્યમંત્રી સહિત સમગ્ર પ્રધાનમંડળે રાજીનામું આપવું પડે છે.
ચૂંટણી સંબંધી સત્તાઓ: વિધાનસભાના ચૂંટાયેલા સભ્યો ભારતના રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં તેમજ રાજ્યસભાના સભ્યોની ચૂંટણીમાં મતદાન કરે છે.
કાયદા ઘડવાનું કાર્ય: નવા કાયદા બનાવવાનું અને જૂના કાયદા રદ કરવાનું.
નાણાકીય કાર્યો: અંદાજપત્ર (બજેટ) પસાર કરવું અને કરવેરા મંજૂર કરવા.
કારોબારી પર અંકુશ: પ્રશ્નોત્તરી, અવિશ્વાસની દરખાસ્ત અને ચર્ચાઓ દ્વારા સરકાર પર અંકુશ રાખવો.
ગૃહની બેઠકોનું સંચાલન કરવું અને શાંતિ જાળવવી.
ગૃહમાં શિસ્ત અને ગરિમા જાળવવી તથા સભ્યોને બોલવાની મંજૂરી આપવી.
કોઈપણ વિધેયક 'નાણાકીય ખરડો' છે કે નહીં તે નક્કી કરવું.
લોકશાહીમાં સરકારની ભૂલો દર્શાવવી અને નીતિઓનો રચનાત્મક વિરોધ કરવો.
જો સરકાર પડી ભાંગે કે અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ પસાર થાય તો વૈકલ્પિક સરકાર રચવાની તૈયારી રાખવી.
ધારાસભાના મુખ્ય બે પ્રકાર છે:
એકગૃહી ધારાસભા (જેમાં માત્ર એક જ ગૃહ - વિધાનસભા હોય).
દ્વિગૃહી ધારાસભા (જેમાં બે ગૃહો - વિધાનસભા અને વિધાન પરિષદ હોય).