ધોરણ 11 | విષય: Rajyashastra
કાયદાનો અમલ કરાવવો: કારોબારીનું મુખ્ય અને પ્રાથમિક કાર્ય ધારાસભા દ્વારા ઘડવામાં આવેલા કાયદાઓનો દેશમાં યોગ્ય અને અસરકારક રીતે અમલ કરાવવાનું છે.
શાંતિ અને કાયદો-વ્યવસ્થાની જાળવણી: દેશમાં આંતરિક શાંતિ, સલામતી અને કાયદો-વ્યવસ્થા જાળવવી જેથી નાગરિકોનો સર્વાંગી વિકાસ થઈ શકે.
નાણાકીય વહીવટ અને બજેટ: દેશની આર્થિક જરૂરિયાતો અનુસાર વાર્ષિક અંદાજપત્ર (બજેટ) તૈયાર કરી સંસદમાં રજૂ કરાવવું અને મંજૂર થયેલા નાણાંનો યોગ્ય વહીવટ કરવો.
વિદેશનીતિ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો: અન્ય દેશો સાથે સંબંધો સ્થાપિત કરવા, સંધિઓ કરવી, અન્ય દેશોમાં રાજદૂતોની નિમણૂક કરવી અને દેશની વિદેશનીતિનું સંચાલન કરવું.
કલ્યાણકારી યોજનાઓનું આયોજન: શિક્ષણ, આરોગ્ય, ગરીબી નિવારણ અને રોજગારી જેવા જાહેર કલ્યાણના ક્ષેત્રોમાં નવી યોજનાઓ ઘડી તેનો વહીવટી તંત્ર દ્વારા અમલ કરાવવો.
પ્રધાનમંડળનું સંચાલન: વડાપ્રધાન પ્રધાનમંડળની રચના કરે છે, મંત્રીઓને ખાતાઓની વહેંચણી કરે છે, તેમની કામગીરી પર દેખરેખ રાખે છે અને જરૂર જણાયે મંત્રીઓને હોદ્દા પરથી દૂર કરી શકે છે. તેઓ કેબિનેટ બેઠકોનું અધ્યક્ષસ્થાન સંભાળે છે.
રાષ્ટ્રપતિ અને કેબિનેટ વચ્ચેની કડી: પ્રધાનમંડળે લીધેલા તમામ નિર્ણયો અને દેશના વહીવટ અંગેની વિગતોથી રાષ્ટ્રપતિને માહિતગાર રાખવા એ વડાપ્રધાનની બંધારણીય ફરજ છે.
સંસદનું નેતૃત્વ: લોકસભામાં શાસક પક્ષના નેતા તરીકે વડાપ્રધાન સરકારની મુખ્ય નીતિઓની જાહેરાત કરે છે. મહત્વના કાયદા અને અંદાજપત્ર પસાર કરાવવામાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે.
વિદેશનીતિ અને દેશનું સંચાલન: દેશની ગૃહનીતિ અને વિદેશનીતિ ઘડવામાં વડાપ્રધાનની ભૂમિકા મુખ્ય હોય છે. આ ઉપરાંત તેઓ નીતિ આયોગના હોદ્દાની રૂએ અધ્યક્ષ તરીકે દેશના આર્થિક વિકાસનું નેતૃત્વ કરે છે.
સંસદનું સત્ર બોલાવવું અને વિસર્જન: રાષ્ટ્રપતિ સંસદના ગૃહોનું સત્ર બોલાવે છે, સત્રાવસાન કરે છે અને જરૂર જણાયે મુદત પહેલાં લોકસભાનું વિસર્જન કરવાની સત્તા ધરાવે છે.
ખરડાને મંજૂરી: સંસદના બંને ગૃહોમાંથી પસાર થયેલો કોઈ પણ ખરડો રાષ્ટ્રપતિની સહી વગર કાયદો બની શકતો નથી. તેઓ ખરડાને પુનઃવિચારણા માટે સંસદમાં પરત પણ મોકલી શકે છે (નાણાકીય ખરડા સિવાય).
વટહુકમ (Ordinance) બહાર પાડવો: જ્યારે સંસદનું સત્ર ચાલુ ન હોય અને દેશમાં તાત્કાલિક કાયદાની જરૂરિયાત ઊભી થાય, ત્યારે રાષ્ટ્રપતિ બંધારણની કલમ 123 અનુસાર વટહુકમ બહાર પાડી શકે છે.
સભ્યોની નિમણૂક: રાષ્ટ્રપતિ સાહિત્ય, વિજ્ઞાન, કળા અને સામાજિક સેવા જેવા ક્ષેત્રોમાંથી 12 વિશિષ્ટ પ્રતિભા ધરાવતી વ્યક્તિઓની રાજ્યસભામાં સભ્ય તરીકે નિમણૂક કરે છે.
સલામતીવિષયક કટોકટી (કલમ 352): યુદ્ધ, બાહ્ય આક્રમણ કે સશસ્ત્ર બળવાની પરિસ્થિતિ ઉત્પન્ન થાય ત્યારે રાષ્ટ્રપતિ દેશમાં રાષ્ટ્રીય કટોકટીની જાહેરાત કરી શકે છે. આ સમયે દેશનું એકતંત્રી શાસન બને છે અને કેન્દ્રની સત્તા વધે છે.
બંધારણીય કટોકટી / રાષ્ટ્રપતિશાસન (કલમ 356): જ્યારે કોઈ રાજ્ય સરકાર બંધારણ અનુસાર વહીવટ ચલાવવામાં નિષ્ફળ જાય, ત્યારે રાજ્યપાલના અહેવાલ પરથી રાષ્ટ્રપતિ તે રાજ્યમાં રાષ્ટ્રપતિશાસન લાદે છે. તે સમયે રાજ્યનો વહીવટ કેન્દ્ર/રાજ્યપાલ હસ્તક આવે છે અને રાજ્યનું બજેટ સંસદ પસાર કરે છે.
નાણાકીય કટોકટી (કલમ 360): દેશમાં નાણાકીય સ્થિરતા કે શાખ જોખમાય ત્યારે રાષ્ટ્રપતિ નાણાકીય કટોકટી જાહેર કરી શકે છે, જેમાં સરકારી કર્મચારીઓ અને ન્યાયાધીશોના પગાર-ભથ્થાંમાં ઘટાડો કરી શકાય છે. (ભારતમાં આવી કટોકટી અત્યાર સુધી ક્યારેય લાગુ થઈ નથી).
બંધારણીય વડા: રાષ્ટ્રપતિ એ ભારત દેશના સર્વોચ્ચ બંધારણીય અને ઔપચારિક વડા છે. તેઓ ભારતના પ્રથમ નાગરિક ગણાય છે અને દેશની એકતા, અખંડિતતા તથા સાર્વભૌમત્વના પ્રતીક છે.
નામ માત્રની કારોબારી સત્તાઓ: ભારતમાં સંસદીય લોકશાહી હોવાથી દેશનો તમામ કારોબારી વહીવટ રાષ્ટ્રપતિના નામે થાય છે, પરંતુ વાસ્તવિક સત્તાઓ વડાપ્રધાન અને તેમના પ્રધાનમંડળ હસ્તક રહેલી છે. રાષ્ટ્રપતિ સામાન્ય રીતે કેબિનેટ/પ્રધાનમંડળની સલાહ મુજબ જ કાર્ય કરે છે.
સ્વવિવેકની મર્યાદિત સત્તાઓ: લોકસભામાં કોઈ પક્ષને સ્પષ્ટ બહુમતી ન મળે ત્યારે સરકાર રચવા નેતાને આમંત્રણ આપવું કે વિસર્જન અંગે નિર્ણય લેવો જેવા ચોક્કસ સંજોગોમાં તેઓ સ્વવિવેક બુદ્ધિથી નિર્ણય લઈ શકે છે.
કારોબારી સત્તાઓ: રાજ્યપાલ રાજ્યના ઔપચારિક કારોબારી વડા છે. તેઓ વિધાનસભામાં બહુમતી ધરાવતા પક્ષના નેતાની મુખ્યમંત્રી તરીકે અને તેમની સલાહથી અન્ય મંત્રીઓની નિમણૂક કરે છે. આ ઉપરાંત રાજ્યના એડવોકેટ જનરલ અને અન્ય અધિકારીઓની નિમણૂક કરે છે.
ધારાકીય સત્તાઓ: રાજ્યપાલ વિધાનસભાનું સત્ર બોલાવે છે, સત્રાવસાન કરે છે અને જરૂર પડે વિધાનસભાનું વિસર્જન કરે છે. વિધાનસભામાંથી પસાર થયેલા ખરડા પર તેમની સહી થયા બાદ જ તે કાયદો બને છે.
કટોકટીની સત્તાઓ: જો રાજ્યનો વહીવટ બંધારણ મુજબ ચાલી શકે તેમ ન હોય, તો રાજ્યપાલ રાષ્ટ્રપતિને અહેવાલ મોકલીને રાજ્યમાં બંધારણીય કટોકટી (રાષ્ટ્રપતિશાસન) લાદવાની ભલામણ કરે છે.
પ્રધાનમંડળની રચના અને સંચાલન: મુખ્યમંત્રી પોતાના પ્રધાનમંડળના મંત્રીઓની પસંદગી કરે છે, તેમને ખાતાઓની વહેંચણી કરે છે અને જરૂર જણાયે ખાતાઓમાં ફેરબદલ કે મંત્રીમંડળની પુનઃરચના કરે છે.
કેબિનેટ અને સરકારનું નેતૃત્વ: તેઓ કેબિનેટની બેઠકોનું અધ્યક્ષસ્થાન સંભાળે છે અને રાજ્યના વહીવટ તથા વિકાસ માટેની મહત્વની નીતિઓ ઘડે છે.
ધારાસભામાં નેતાની ભૂમિકા: મુખ્યમંત્રી ગૃહમાં શાસક પક્ષના નેતા તરીકે તમામ નીતિવિષયક નિર્ણયોની રજૂઆત કરે છે, વિરોધપક્ષના પ્રશ્નોના જવાબો આપે છે અને પ્રજાકીય પ્રશ્નો ઉકેલવા સતત પ્રયત્નશીલ રહે છે.
રાજ્યના તારણહાર: કુદરતી કે આંતરિક આપત્તિઓ વખતે ત્વરિત નિર્ણયો લઈ પ્રજાને ઝડપી રાહત અને સુશાસન પૂરું પાડે છે.
મહત્વના હોદ્દેદારોની નિમણૂક: રાષ્ટ્રપતિ સંસદીય પ્રથા મુજબ બહુમતી પક્ષના નેતાને વડાપ્રધાન તરીકે નીમે છે. વડાપ્રધાનની સલાહથી અન્ય પ્રધાનો, વિવિધ રાજ્યોના રાજ્યપાલો, સર્વોચ્ચ અને વડી અદાલતોના મુખ્ય ન્યાયાધીશો, મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર તથા દેશના અન્ય ઉચ્ચ અધિકારીઓની નિમણૂક કરે છે.
સંરક્ષણ દળોના વડા: રાષ્ટ્રપતિ ભારતના ત્રણેય સંરક્ષણ દળો (ભૂમિદળ, નૌકાદળ અને હવાઈદળ) ના સર્વોચ્ચ સેનાપતિ (Supreme Commander) તરીકેની સત્તા ધરાવે છે.
કેન્દ્રનો વહીવટ: કેન્દ્ર સરકારના તમામ કારોબારી નિર્ણયો અને આંતરરાષ્ટ્રીય કરારો રાષ્ટ્રપતિના નામે જ કરવામાં આવે છે.
તે ભારતનો નાગરિક હોવો જોઈએ.
તેની ઉંમર 35 વર્ષ કે તેથી વધુ હોવી જોઈએ.
તેનામાં લોકસભાના સભ્ય તરીકે ચૂંટાવાની લાયકાત હોવી જોઈએ.
તે કેન્દ્ર કે રાજ્ય સરકારમાં લાભદાયી કે સવેતન હોદ્દો ધરાવતો ન હોવો જોઈએ.
તે ભારતનો નાગરિક હોવો જોઈએ.
તેની ઉંમર 35 વર્ષ કે તેથી વધુ હોવી જોઈએ.
તેનામાં રાજ્યસભાના સભ્ય તરીકે ચૂંટાવાની લાયકાત હોવી જોઈએ.
તે કોઈ લાભદાયી સવેતન હોદ્દો ધરાવતો હોવો જોઈએ નહીં.