ધોરણ 11 | విષય: Rajyashastra
સર્વોચ્ચ અદાલત: કેન્દ્રકક્ષાએ ન્યાયતંત્રની ટોચે સર્વોચ્ચ અદાલત (Supreme Court) આવેલી છે. બંધારણની કલમ-124 મુજબ તે દેશની સર્વોપરી અદાલત છે.
ન્યાયાધીશોની સંખ્યા: વર્ષ 2015 મુજબ સર્વોચ્ચ અદાલતમાં કુલ 28 ન્યાયાધીશો (1 મુખ્ય ન્યાયાધીશ + 27 અન્ય ન્યાયાધીશ) ની જોગવાઈ હતી. સંસદ કાયદા દ્વારા ન્યાયાધીશોની સંખ્યામાં ફેરફાર કરી શકે છે.
નિમણૂક: સર્વોચ્ચ અદાલતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ અને અન્ય ન્યાયાધીશોની નિમણૂક દેશના રાષ્ટ્રપતિ કરે છે.
વયમર્યાદા: સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશ 65 વર્ષ ની ઉંમર સુધી હોદ્દા પર રહી શકે છે.
મહાભિયોગ: ન્યાયાધીશને હોદ્દા પરથી દૂર કરવા માટે સંસદમાં બંધારણીય નિયમો મુજબ મહાભિયોગ (Impeachment) નો પ્રસ્તાવ પસાર કરવો પડે છે.
વડીઅદાલત (High Court): રાજ્યકક્ષાએ ન્યાયતંત્રની ટોચે વડીઅદાલત આવેલી હોય છે. સામાન્ય રીતે દરેક રાજ્ય માટે એક વડીઅદાલત હોય છે, પરંતુ સંસદ કાયદાથી બે કે તેથી વધુ રાજ્યો વચ્ચે એક સંયુક્ત વડીઅદાલત પણ સ્થાપી શકે છે.
ન્યાયાધીશોની નિમણૂક: વડીઅદાલતના મુખ્ય ન્યાયાધીશની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ, ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ અને રાજ્યના રાજ્યપાલ સાથે ચર્ચા-વિચારણા કરીને કરે છે.
મુદત: વડીઅદાલતના ન્યાયાધીશ 62 વર્ષ ની ઉંમર સુધી પોતાના હોદ્દા પર રહી શકે છે.
તાબાની અદાલતો: વડીઅદાલતના અંકુશ હેઠળ જિલ્લા કક્ષાએ 'જિલ્લા અને સેશન્સ અદાલતો', સબ-કોર્ટ અને તાલુકા કક્ષાએ તાલુકા અદાલતો રચાયેલી હોય છે.
મૂળ અધિકારક્ષેત્ર: કેન્દ્ર અને રાજ્ય વચ્ચેના, અથવા રાજ્યો-રાજ્યો વચ્ચેના કાનૂની વિવાદોની સીધી સુનાવણી કરવી અને નાગરિકોના મૂળભૂત હકોનું રક્ષણ કરવું.
અપીલ (વિવાદ) અધિકારક્ષેત્ર: વડીઅદાલતના ચુકાદાઓ સામે દીવાની, ફોજદારી કે બંધારણીય અર્થઘટનને લગતા કેસોમાં આખરી અપીલ સાંભળવાની સત્તા સર્વોચ્ચ અદાલત પાસે છે.
સલાહકારી અધિકારક્ષેત્ર: જો રાષ્ટ્રપતિને બંધારણ કે કાયદાના મહત્વના પ્રશ્ન પર કાનૂની સલાહની જરૂર લાગે તો તેઓ સર્વોચ્ચ અદાલતનો અભિપ્રાય માગી શકે છે.
નઝીરી અદાલત (Court of Records): સર્વોચ્ચ અદાલતના ચુકાદાઓ રેકોર્ડ તરીકે સાચવવામાં આવે છે અને તે દેશની તમામ અદાલતો માટે શિરોમાન્ય ગણાય છે.
મૂળ અધિકારક્ષેત્ર: નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારોના ભંગ સામે બંદી પ્રત્યક્ષીકરણ (Habeas Corpus) જેવી રિટ કે આદેશો બહાર પાડવાની સત્તા.
અપીલ (વિવાદ) અધિકારક્ષેત્ર: તાબાની જિલ્લા કે સેશન્સ અદાલતે આપેલી 4 વર્ષથી વધુ સજા કે મૌતની સજાના ચુકાદા સામે વડીઅદાલતમાં અપીલ સાંભળવામાં આવે છે.
વહીવટી અધિકારક્ષેત્ર: રાજ્યની તમામ તાબાની અદાલતો પર દેખરેખ રાખવી, હિસાબો ચેક કરવા, નિયમો બનાવવા અને કર્મચારીઓની નિમણૂક કરવી.
નઝીરી અદાલત: વડીઅદાલત પણ રાજ્ય કક્ષાએ નઝીરી અદાલત તરીકે કાર્ય કરે છે.
સળંગ અને એકતંત્રી માળખું: ભારતીય ન્યાયતંત્રની રચના પિરામિડ આકારના એકસૂત્રી માળખામાં કરવામાં આવી છે.
ટોચનું સ્થાન (સર્વોચ્ચ અદાલત): આખા દેશ માટે નવી દિલ્હીમાં એક જ સર્વોચ્ચ અદાલત (Supreme Court) આવેલી છે જે દેશની સૌથી ઉપરી અદાલત છે.
મધ્ય સ્થાન (વડીઅદાલતો): રાજ્ય કક્ષાએ સૌથી ઉપરી અદાલત તરીકે વડીઅદાલત (High Court) આવેલી હોય છે.
નિચલું સ્થાન (તાબાની અદાલતો): જિલ્લા કક્ષાએ જિલ્લા અને સેશન્સ અદાલતો તથા તાલુકા કક્ષાએ તાલુકા અદાલતો આવેલી છે.
રાજ્ય કક્ષાએ સર્વોચ્ચ: વડીઅદાલત (High Court) રાજ્ય કક્ષાએ ન્યાયતંત્રના માળખામાં ટોચનું સ્થાન ધરાવે છે.
અંકુશ અને દેખરેખ: તે પોતાના રાજ્ય વિસ્તારની તમામ તાબાની અદાલતો (જિલ્લા અદાલતો, તાલુકા અદાલતો, ટ્રિબ્યુનલો) પર વહીવટી અને ન્યાયિક અંકુશ ધરાવે છે.
બંધારણના રક્ષક: નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારોનું રક્ષણ કરવા માટે તે વિવિધ પ્રકારની 'રિટ' (Writ) બહાર પાડવાની સત્તા ધરાવે છે.
સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશ તરીકે નીમાનાર વ્યક્તિ:
ભારતની નાગરિક હોવી જોઈએ.
કોઈપણ વડીઅદાલતમાં ઓછામાં ઓછા 5 વર્ષ સુધી ન્યાયાધીશ તરીકે સેવા આપેલી હોવી જોઈએ.
અથવા કોઈપણ વડીઅદાલતમાં ઓછામાં ઓછા 10 વર્ષ સુધી વકીલાત કરેલી હોવી જોઈએ.
રાષ્ટ્રપતિની દ્રષ્ટિએ તે નામાંકિત ન્યાયશાસ્ત્રી કે બંધારણવિદ્ હોવી જોઈએ.
તે ભારતની નાગરિક હોવી જોઈએ.
ભારતના રાજ્ય વિસ્તારમાં ઓછામાં ઓછા 10 વર્ષ સુધી ન્યાયિક હોદ્દો ધરાવેલો હોવો જોઈએ.
વડીઅદાલતમાં ઓછામાં ઓછા 10 વર્ષ સુધી વકીલાત કરી હોય.
રાષ્ટ્રપતિની દ્રષ્ટિએ નોંધપાત્ર બંધારણવિદ્ હોવી જોઈએ અને ઉંમર 62 વર્ષથી ઓછી હોવી જોઈએ.