ધોરણ 11 | విષય: SPCC
તે માહિતીસંચારની સૌથી સરળ, હાથવગી અને ઝડપી પદ્ધતિ છે.
આ પદ્ધતિમાં કાગળ-પેન જેવા ભૌતિક સાધનોની જરૂર પડતી નથી.
સાંભળનાર નિરક્ષર હોય તો પણ તેના સુધી માહિતી સહેલાઈથી પહોંચાડી શકાય છે.
બોલનારના ઉચ્ચારણની સ્પષ્ટતા અને મોટો અવાજ આ પદ્ધતિ માટે મહત્વના છે.
લેખિત માહિતીસંચારના મુખ્ય સ્વરૂપો નીચે મુજબ છે:
હસ્તપ્રત
સાહિત્ય અને પુસ્તકો
પત્રલેખન
ઈ-મેઈલ (E-mail)
વર્તમાનપત્રો અને સામયિકો
જાહેરખબરો (હોર્ડિંગ્સ)
ચોપાનિયાં અને ફરફરિયાં (Leaflets / Pamphlets)
શ્રાવ્ય (Audio) માહિતીસંચાર પદ્ધતિના ઉદાહરણો :
રેડિયો
ટેલિફોન
સીડી (CD)
ટેપરેકોર્ડર
માહિતીસંચારની મુખ્ય પદ્ધતિઓ નીચે મુજબ છે:
મૌખિક (Oral) પદ્ધતિ
લેખિત (Written) પદ્ધતિ
દ્રશ્ય (Visual) પદ્ધતિ
શ્રાવ્ય (Audio) પદ્ધતિ
દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (Audio-Visual) પદ્ધતિ
મૌન (Silence) પદ્ધતિ
માહિતીસંચારની પ્રક્રિયા ક્રમબદ્ધ રીતે નીચે મુજબના ૭ તબક્કાઓમાં થાય છે:
બોલનાર (Speaker / Sender) : માહિતી મોકલનાર અથવા વક્તા.
રજૂઆત / વિચારોની ગોઠવણ (Encoding) : વિચારને યોગ્ય ભાષા કે શબ્દોમાં ઢાળવાની ક્રિયા.
સંદેશો / માહિતી (Message) : યોગ્ય રીતે રજૂ થયેલો વિચાર.
માધ્યમ (Channel / Medium) : સંદેશો મોકલવા માટે વપરાતી ભાષા, પત્ર કે ઉપકરણ.
સંદેશાની પ્રાપ્તિ અને સમજ (Decoding) : સંદેશાનું અર્થઘટન કરવાની પ્રક્રિયા.
સાંભળનાર (Listener / Receiver) : સંદેશો મેળવનાર કે શ્રોતા.
પ્રતિભાવ (Feedback) : સાંભળનાર દ્વારા અપાતો પ્રત્યુત્તર, જે પ્રક્રિયાની સફળતા નક્કી કરે છે.
મૌખિક માહિતીસંચારના ફાયદાઓ :
આ પદ્ધતિ સૌથી સરળ અને વધુ વપરાતી પદ્ધતિ છે.
તેમાં કાગળ, પેન વગેરેની જરૂર પડતી નથી.
પ્રત્યક્ષ વાતો થતી હોવાથી ત્વરિત પ્રતિભાવ મળે છે, જેથી ગેરસમજનું નિવારણ તુરંત શક્ય બને છે.
સાંભળનારનો ઝડપી પ્રતિભાવ બોલનારને ઉત્સાહ અને પ્રેરણા આપે છે.
સાંભળનાર જો અણઘડ કે નિરક્ષર હોય તોપણ સંચાર શક્ય બને છે.
સમયની ખૂબ બચત થાય છે.
માહિતીસંચાર એ માહિતી, વિચાર, વિભાવના કે લાગણીઓની આપ-લે કરવાની ક્રમબદ્ધ પ્રક્રિયા છે. આ પ્રક્રિયામાં ભાગ લેતા ઘટકો નીચે મુજબના ક્રમમાં કાર્ય કરે છે:
બોલનાર (Sender) : માહિતી મોકલવાની શરૂઆત કરે છે.
રજૂઆત - Encoding : વિચારોને યોગ્ય ભાષા કે પ્રતીકો દ્વારા માહિતીનું સ્વરૂપ આપે છે.
સંદેશો - Message : વિચારો રજૂ થઈને સંદેશો બને છે.
માધ્યમ - Channel/Medium : સંદેશો પહોંચાડવા માટે પત્ર, અવાજ, ચિત્ર કે ઉપકરણનો ઉપયોગ કરાય છે.
સંદેશાની પ્રાપ્તિ અને સમજ - Decoding : મેળવેલા સંદેશાનું યોગ્ય અર્થઘટન થાય છે.
સાંભળનાર - Receiver : માહિતી પ્રાપ્ત કરનાર વ્યક્તિ કે જૂથ.
પ્રતિભાવ - Feedback : સાંભળનારનો ઉત્તર, જે આ પ્રક્રિયા પૂરી કરે છે.
+----------+ +---------------+ +-----------+ +---------------+
| ૧. બોલનાર | --> | ૨. રજૂઆત | --> | ૩. સંદેશો | --> | ૪. માધ્યમ |
+----------+ | (Encoding) | +-----------+ | (Channel) |
+---------------+ +---------------+
|
v
+----------+ +---------------+ +---------------+
| ૭. પ્રતિભાવ| <-- | ૬. સાંભળનાર | <-------------------- | ૫. પ્રાપ્તિ/સમજ|
|(Feedback)| | (Receiver) | | (Decoding) |
+----------+ +---------------+ +----------
માહિતીસંચારની પદ્ધતિઓને મુખ્ય ૬ ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:
મૌખિક પદ્ધતિ (Oral) : બોલીને કરવામાં આવતો સંચાર.
ઉદાહરણ : વાતચીત, વાર્તાલાપ, ભાષણ, જૂથચર્ચા, સંવાદ.
લેખિત પદ્ધતિ (Written) : યોગ્ય લિપિ અને શબ્દો દ્વારા લખીને કરાતો સંચાર.
ઉદાહરણ : પત્રલેખન, પુસ્તકો, ઈ-મેઈલ, વર્તમાનપત્રો, જાહેરખબરો.
દ્રશ્ય પદ્ધતિ (Visual) : બોલ્યા કે સાંભળ્યા વગર જોઈને સમજી શકાય તેવો સંચાર.
ઉદાહરણ : ચિહ્નો, પ્રતીકો, ચિત્રો, આલેખ, નકશા.
શ્રાવ્ય પદ્ધતિ (Audio) : બોલનાર અને સાંભળનાર સામસામે ન હોય અને માત્ર સાંભળીને થતો સંચાર.
ઉદાહરણ : રેડિયો, ટેલિફોન, ટેપરેકોર્ડર, સીડી.
દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય પદ્ધતિ (Audio-Visual) : જેમાં જોવાનું અને સાંભળવાનું બંને સાથે થાય.
ઉદાહરણ : ટેલિવિઝન, કમ્પ્યૂટર, ચલચિત્રો (સિનેમા), ડીવીડી.
મૌન પદ્ધતિ (Silence) : જેમાં શબ્દોની ગેરહાજરી હોય છતાં માહિતીની આપ-લે થાય.
ઉદાહરણ : સંમતિ કે અસમંતિ દર્શાવવા માટે શાંત રહેવું, સંવેદના પ્રગટ કરવા મૌન પાળવું.
સ્થળ-કાળનું બંધન નહીં : સ્થળ અને સમયના બંધન વગર સંચાર શક્ય બને છે.
વ્યવસ્થિત જાળવણી (Filing) : માહિતીને લાંબા સમય સુધી સાચવી શકાય છે અને સંદર્ભ તરીકે ટાંકી શકાય છે.
કાયદાકીય માન્યતા : લેખિત માહિતીસંચારને કાયદાકીય દ્રષ્ટિએ અધિકૃત પુરાવો ગણવામાં આવે છે.
ક્ષતિરહિત રજૂઆત : લખવા માટે પૂરતો સમય મળતો હોવાથી લખાણને સુધારીને સુઘડ અને ભૂલરહિત બનાવી શકાય છે.
જવાબદારીનું નિર્ધારણ : ભૂલ થાય તો ચોક્કસ વ્યક્તિ પર જવાબદારી નક્કી કરી શકાય છે.
એકસૂત્રતા અને છાપ : સંસ્થાને એકસૂત્રતા આપે છે અને તેની આગવી છાપ (Image) ઊભી કરે છે.
ખર્ચાળ પદ્ધતિ : કાગળ, પેન તેમજ આધુનિક યંત્રો (કમ્પ્યૂટર, પ્રિન્ટર) ની ખરીદી અને જાળવણીનો ખર્ચ થાય છે.
સમયનો બગાડ : વિચારોનું આયોજન કરી લખાણ તૈયાર કરવામાં વધુ સમય જાય છે.
વિલંબિત પ્રતિભાવ : પરોક્ષ પદ્ધતિ હોવાથી સામા પક્ષનો ઉત્તર મળવામાં સમય લાગે છે.
સાક્ષરતા અનિવાર્ય : બોલનાર અને સાંભળનાર બંને પક્ષે અક્ષરજ્ઞાન (સાક્ષરતા) હોવું જરૂરી છે.
મૌખિક માહિતીસંચારની મુખ્ય મર્યાદાઓ નીચે મુજબ છે:
વાદ-વિવાદની શક્યતા : સંવાદ કે ચર્ચા ક્યારેક ઉગ્ર બની વાદ-વિવાદમાં પરિણમે તો માહિતીસંચાર અસફળ બને છે.
સમય અને શક્તિનો બગાડ : વાદ-વિવાદ કે બિનજરૂરી લંબાણને કારણે સમય અને શક્તિ બંને વેડફાય છે.
ઓછી વિશ્વસનીયતા : બોલાયેલી વાતની વિશ્વસનીયતા લેખિત સામગ્રી કરતાં ઓછી હોય છે.
પુરાવાનો અભાવ : લેખિત આધાર ન હોવાથી તેને કાયદાકીય રીતે આધારભૂત ગણી શકાતો નથી.
વિસ્તૃત માહિતી માટે અયોગ્ય : ખૂબ મોટી અને વિસ્તૃત માહિતી મૌખિક રીતે સચોટ રીતે આપી શકાતી નથી.
યાદશક્તિની મર્યાદા : લાંબા સમય સુધી મૂળ સ્વરૂપમાં વાત યાદ રાખવી બોલનાર અને સાંભળનાર બંને માટે અઘરી છે.
વક્તૃત્વ છટા પર આધાર : જો બોલનારની રજૂઆત કે વક્તૃત્વ શૈલી યોગ્ય ન હોય તો અર્થનો અનર્થ થઈ શકે છે.
શબ્દો પાછા ખેંચી શકાતા નથી : મોંમાંથી બોલાયેલા શબ્દો પાછા લઈ શકાતા નથી, તેથી વિચાર્યા વગર બોલવાથી નુકસાન થાય છે.