ધોરણ 11 | విષય: SPCC
સાચો વિકલ્પ: (D)
A: સ્વતંત્ર વ્યક્તિત્વ
B: સભ્યોની મર્યાદિત જવાબદારી
C: કાયમી અસ્તિત્વ
D: મેટ્રો શહેરમાં મુખ્ય ઑફિસ
સાચો વિકલ્પ: (D)
A: નિયમનપત્ર
B: સંચાલકોની યાદી
C: આવેદનપત્ર
D: નફા-નુકસાન અંગેની વિગત
સાચો વિકલ્પ: (D)
A: સંચાલકો
B: શૅરહોલ્ડરો
C: ઍડ્વોકેટ
D: નિષ્ણાતો
સાચો વિકલ્પ: (C)
A: કંપની બંધ પડી જાય
B: બીજા સભ્ય લેવા પડે
C: કોઇ અસર ન થાય
D: બીજી કંપનીની સ્થાપના કરવી પડે
અર્થ: કંપનીનો કાયદાકીય રીતે અને ટેક્નિકલી કોઈ ચોક્કસ અર્થ નથી. બ્રિટિશ કોમન લૉ મુજબ, કંપનીનો, “કાયદાકીય વ્યક્તિ’’ અથવા ‘‘કૃત્રિમ વ્યક્તિ'' એવો અર્થ થાય છે. કંપનીના સભ્યો બદલાઈ જાય, નિવૃત્ત થાય કે મૃત્યુ પામે તો પણ કંપનીના અસ્તિત્વ ઉપર કોઈ જ અસર પડતી નથી.
વ્યાખ્યા: કંપનીધારા 2013 પ્રમાણે, ‘પહેલાં કોઈ પણ કંપનીધારા પ્રમાણે સ્થપાયેલી કંપની.’
કંપની સ્થાપનામાં વિગતવાર તપાસમાં નીચેની બાબતોની ચકાસણી કરવામાં આવે છે:
સરકારની નીતિ
કાનૂની નિયંત્રણો
કાચામાલની ઉપલબ્ધિ
માંગ અને પુરવઠાની સ્થિતિ
સહાયક સેવાઓની સગવડ વગેરે બાબતો અંગે ચકાસણી કરી તપાસ કરાય છે.
ભરણું ભરનાર અને પ્રથમ સંચાલકે રજિસ્ટ્રાર સમક્ષ નીચેની બાબતો અંગે સોગંદનામું રજૂ કરવું પડે છે:
તે કોઈ પણ ગુના માટે ગુનેગાર ઠરેલ નથી.
તે કોઈ પણ છેતરપિંડી કે ગેરરીતિ માટે ગુનેગાર ઠરેલ નથી.
રજિસ્ટ્રાર સમક્ષ જે માહિતી આપવામાં આવી છે તે સાચી અને પૂર્ણ છે.
કંપનીનાં મુખ્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
સ્વતંત્ર વ્યક્તિત્વ (Independent Existence): કંપનીનું વ્યક્તિત્વ સ્વતંત્ર છે. આ એક વિશિષ્ટ લક્ષણ છે. આમ કંપનીનું કાયદાકીય સ્વતંત્ર વ્યક્તિત્વ છે.
કંપનીના સભ્યોની મર્યાદિત જવાબદારી (Limited Liability of Company's Members): કંપની કાયદાકીય વ્યક્તિત્વ ધરાવે છે. કંપની વ્યક્તિ તરીકે સંપત્તિ અને જવાબદારીની માલિક છે; પરંતુ સભ્યોની જવાબદારી તેમણે ધારણ કરેલ શૅર પૂરતી જ મર્યાદિત હોય છે, છતાં અમર્યાદિત જવાબદારીવાળી કંપનીની રચના થઈ શકે છે.
કાયમી અસ્તિત્વ (Perpetual Succession): કંપની કૃત્રિમ વ્યક્તિત્વ ધરાવતી વ્યક્તિ છે અને તે કાયમી અસ્તિત્વ ધરાવે છે. તેના સભ્યોનાં મૃત્યુ કે માંદગીની કંપનીના અસ્તિત્વ ઉપર અસર થતી નથી.
અલગ મિલકત (Separate Property): કંપની એક અલગ વ્યક્તિ હોવાના કારણે તે પોતાના નામે મિલકત ખરીદી શકે છે, વેચી શકે છે. કોઈ પણ શૅરહોલ્ડરનો કંપનીની મિલકત ઉપર કોઈ અધિકાર નથી.
શૅરોનું હસ્તાંતરણ (Transferability of Shares): નિયમનપત્રમાં જણાવેલ નિયમો અનુસાર કંપનીના શૅરની ફેરબદલી થઈ શકે છે.
કંપની દાવો કરી શકે, કંપની ઉપર દાવો થઈ શકે (Capacity of the Company to Sue and be Sued): કંપની કાયદાની નજરમાં એક કાયદાકીય વ્યક્તિ હોવાના કારણે તે કોઈની પણ સામે કાયદાકીય પગલાં લઈ શકે છે. તેવી જ રીતે કોઈ પણ ત્રાહિત વ્યક્તિ કંપનીના કરાર ભંગ કે અન્ય કારણસર કંપની સામે દાવો કરી શકે છે.
વ્યાવસાયિક સંચાલન (Professional Management): કૉર્પોરેટ ક્ષેત્ર વ્યાવસાયિક મૅનેજરોને આકર્ષવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. વ્યાવસાયિક મૅનેજરો કાર્યદક્ષ અને ગતિશીલ હોય છે, જે કંપનીને પ્રગતિનાં શિખરે લઈ જઈ શકે છે.
નાણાકીય વ્યવસ્થા (Finances): કંપની શૅર કે ડિબેન્ચર દ્વારા એકઠી કરેલી મૂડીથી ધંધાની શરૂઆત કરી શકે છે.
સ્થાપના પહેલાંનો તબક્કો/નોંધણી પહેલાંનો તબક્કો (Preliminary Stage) એ કંપનીની સ્થાપનાનો પ્રથમ તબક્કો છે. આ પ્રારંભિક તબક્કામાં કંપની સ્થાપવાની વ્યવહારુ શક્યતા, સાધનોની ઉપલબ્ધિ અને મૂડી વિશે તપાસ કરવામાં આવે છે, જે નીચેના તબક્કામાંથી પસાર થાય છે:
ધંધાની સ્થાપનાનો વિચાર (The Idea for the Promotion of a Company/Business): કંપની સ્વરૂપમાં ધંધાની સ્થાપના અંગેનો ખ્યાલ એક વ્યક્તિને કે વ્યક્તિના સમૂહને ઉદ્ભવે છે. સ્થાપકના આ બીજારોપણને તેની કલ્પનાશક્તિ અને સર્જકતા પોષે છે. તે તેમાં રહેલાં જોખમો ઉઠાવવા તૈયાર હોય છે અને માનવશક્તિ તેમજ માલસામાનને ક્રિયાશીલ કરી ધંધા તરફ વાળે છે, ત્યારે કંપની અસ્તિત્વમાં આવે છે. એટલા માટે કંપનીને પ્રવર્તકનો માનસપુત્ર કહેવામાં આવે છે.
પ્રાથમિક તપાસ (Primary Investigation): વૈચારિક ખ્યાલની શક્યતાઓ નિષ્ણાતો દ્વારા તપાસવામાં આવે છે. આવક અને ખર્ચ અંગે અંદાજ લગાવવામાં આવે છે અને જો પરિણામ સંતોષકારક હોય તો ઘનિષ્ઠ તપાસ કરવામાં આવે છે.
વિગતવાર તપાસ (Extensive Investigation): જો વિસ્તૃત તપાસ કરવામાં ન આવે તો વિપરીત પરિણામો આવી શકે છે. સરકારની નીતિ, કાનૂની નિયંત્રણો, કાચામાલની ઉપલબ્ધિ, માંગ અને પુરવઠાની સ્થિતિ, સહાયક સેવાઓની સગવડ વગેરે બાબતો અંગે ચકાસણી કરી તપાસ કરાય છે. વિગતવાર તપાસથી ચિત્ર સ્પષ્ટ બને છે અને આગળ વધવું કે યોજના પડતી મૂકવી તે અંગે નિર્ણય લેવાય છે.
સંસાધનોની સગવડ (Mobilising Resourses): પ્રૉજેક્ટને આગળ ધપાવવાનો નિર્ણય લેવામાં આવે ત્યારે જરૂરી સંસાધનો જેમકે, મશીનરી, સાધનો, જમીન વગેરેની વ્યવસ્થા કરવા પત્રવ્યવહાર, કરાર અને અન્ય જરૂરી વિધિઓ કરવામાં આવે છે.
નાણાકીય વ્યવસ્થા (Arrangement of Finance): જે સાધનો કે મિલકતો ખરીદવા માટે અને સ્થાપના અંગેના જરૂરી ખર્ચાઓ આવશ્યક બનશે તે અંગે નાણાકીય બાબતોની વિચારણા હાથ ધરાય છે.
(સૂચના મુજબ મૂળ પાઠના આધારે નોંધણીના તબક્કાની સંપૂર્ણ વિગતો નીચે મુજબ છે)
જવાબ:
નોંધણી પૂર્વેનો તબક્કો પૂર્ણ થયા બાદ નોંધણીનો તબક્કો (Incorporation Stage) શરૂ થાય છે. જેમાં કંપનીનું નોંધણીનું પ્રમાણપત્ર મેળવવા અંગે જરૂરી કાર્યવાહી કરવી પડે છે. ખાનગી કંપની હોય કે જાહેર કંપની બંને પ્રકારની કંપની માટે નોંધણીનું પ્રમાણપત્ર મેળવવું અનિવાર્ય છે. તે માટે નીચેના દસ્તાવેજો રજૂ કરવા પડે છે:
આવેદનપત્ર (Memorandum of Association): કંપનીનો આ પાયાનો મૂળભૂત દસ્તાવેજ છે. આ દસ્તાવેજમાં જે કલમો હોય છે તેના આધારે કંપનીનું ધ્યેય અને કાર્યક્ષેત્ર નક્કી થાય છે. આ દસ્તાવેજમાં કંપનીનું નામ, ધ્યેય, મૂડી, સભ્યોની જવાબદારી, રજિસ્ટર્ડ ઑફિસ વગેરે દર્શાવવામાં આવે છે.
નિયમનપત્ર (Articles of Association): નિયમનપત્ર એ કંપનીનો આંતરિક વહીવટ અને ધારાધોરણો દર્શાવતો દસ્તાવેજ છે. આવેદનપત્રમાં કંપનીનું જે ધ્યેય નક્કી થયું છે, તેને સાકાર કરવા કંપનીનાં નીતિનિયમો આમાં નક્કી કરવામાં આવે છે.
સંચાલકોની યાદી (List of Directors): કંપનીના સંચાલક તરીકે જે વ્યક્તિઓ કાર્ય કરવાની છે, તેમનાં નામ, સરનામાં, ધંધો, ઉંમર, રાષ્ટ્રીયતા વગેરે દર્શાવીને તેમનાં નામોની યાદી કંપની રજિસ્ટ્રાર સમક્ષ મૂકવામાં આવે છે. નિયત કરવામાં આવે તેવી કંપનીમાં સંચાલકોમાં ઓછામાં ઓછી એક મહિલા સંચાલક હોવી જરૂરી છે.
સંચાલકોની લેખિત સંમતિ અને સોગંદનામું (Written Consent and Affidavit of the Directors): દરેક સંચાલકે રજિસ્ટ્રારને સંચાલક તરીકેની જવાબદારી સ્વેચ્છાએ સ્વીકારે છે તેવી લેખિત સંમતિ આપવી પડે. તે ઉપરાંત ભરણું ભરનાર અને પ્રથમ સંચાલકે રજિસ્ટ્રાર સમક્ષ તે કોઈ ગુના કે છેતરપિંડી માટે ગુનેગાર ઠરેલ નથી તથા માહિતી સાચી અને પૂર્ણ છે તે અંગે સોગંદનામું રજૂ કરવું પડે.
નિવેદન (Declaration): કંપનીની સ્થાપના માટે કાયદાની સૂચિત એવી તમામ જોગવાઈઓનું પાલન કરવામાં આવ્યું છે, તેમ દર્શાવતું નિવેદન કંપની રજિસ્ટ્રાર સમક્ષ નોંધાવવું પડે છે, જેમાં ઍડ્વોકેટ, ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ, કોસ્ટ એકાઉન્ટન્ટ અથવા કંપની સેક્રેટરી તથા નિયમનપત્રમાં દર્શાવેલ સંચાલક, મૅનેજર કે સેક્રેટરીએ સહી કરવી પડે છે.
અન્ય કંપનીમાં હિત અંગેની જાહેરાત (Disclosure of Interest in Other Company): કંપનીના સંચાલકો, મૅનેજર, સેક્રેટરી કે ભરણું ભરનાર જો બીજી કંપની સાથે સંકળાયેલ હોય અને તેમાં તેમનું હિત હોય તો તે અંગેની માહિતી આપવી પડે છે.
નોંધણીનું પ્રમાણપત્ર (Certificate of Incorporation): ઉપરના દસ્તાવેજો સાથે જરૂરી ફી ભરવામાં આવે છે. કંપની રજિસ્ટ્રાર ચકાસણી કર્યા બાદ જો સંતોષકારક લાગે તો તેની નોંધણી કંપનીઓના ચોપડામાં કરે છે અને નોંધણીનું પ્રમાણપત્ર આપે છે. નોંધણીના પ્રમાણપત્રમાં જે તારીખ આપવામાં આવી હોય તે તારીખથી કંપનીની શરૂઆત થયેલી ગણાય છે. રજિસ્ટ્રાર કંપની ઓળખ નંબર (CIN) પણ ફાળવે છે.