ધોરણ 11 | విષય: SPCC
ધ્યેયની કલમ અંગેની મુખ્ય મર્યાદાઓ નીચે મુજબ છે:
કંપનીધારાની જોગવાઈઓની વિરુદ્ધ કોઈ પણ ધ્યેય ન હોઈ શકે.
કંપનીનું ધ્યેય જાહેરનીતિ અથવા ભારતનાં બંધારણ વિરુદ્ધ ન હોઈ શકે.
ધ્યેય સામાન્ય કાયદા વિરુદ્ધ ન હોઈ શકે.
કંપની નીચે મુજબનાં નામ ન રાખી શકે:
સૂચિત નામ હયાત ધરાવતી કંપનીના નામ જેવું કે તેની સમાન ન હોવું જોઈએ.
આવું નામ અનિચ્છનીય કે વાંધાજનક ન હોવું જોઈએ તેમજ કાયદા હેઠળ અપરાધિક ન હોવું જોઈએ.
કંપનીનું નામ એવું ન હોવું જોઈએ જે રાજ્ય સરકાર, કેન્દ્ર સરકાર કે સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થા સાથે સંકળાયેલ છે અથવા તેમના દ્વારા સ્થાપિત કંપનીનો ભ્રમ ઊભો કરે (દા.ત., રાષ્ટ્રપતિ, વડાપ્રધાન, મુખ્ય પ્રધાન વગેરે).
ધ્યેયની કલમ પર નીચે મુજબની મર્યાદાઓ છે:
કંપનીધારાની જોગવાઈઓની વિરુદ્ધ કોઈ પણ ધ્યેય ન હોઈ શકે.
કંપનીનું ધ્યેય જાહેરનીતિ અથવા ભારતનાં બંધારણ વિરુદ્ધ ન હોઈ શકે.
ધ્યેય સામાન્ય કાયદા વિરુદ્ધ ન હોઈ શકે
અર્થ: આવેદનપત્ર એ કંપનીનો મૂળભૂત દસ્તાવેજ છે જે કંપનીનું કાર્યક્ષેત્ર નક્કી કરે છે. તેનો ઉદ્દેશ શૅરધારકો, લેણદારો અને કંપની સાથે સંબંધ ધરાવતા પક્ષકારોને કંપનીનાં ધ્યેયો અંગે માહિતી આપવાનો છે. આવેદનપત્ર કંપનીનું બંધારણ રજૂ કરે છે, જેમાં નામ, મૂડી, જવાબદારી, ઉદ્દેશો વગેરે જણાવવામાં આવે છે.
આવેદનપત્રનાં લક્ષણો:
આવેદનપત્ર એ કંપનીનો મૂળભૂત દસ્તાવેજ છે.
આવેદનપત્ર કંપનીના ઉદ્દેશો જણાવે છે.
તે બાહ્ય પક્ષકારોને ઉપયોગી છે.
આવેદનપત્ર કંપનીના અસ્તિત્વ વિશે અને તેની રજિસ્ટર્ડ ઑફિસ વિશે માહિતી આપે છે.
આવેદનપત્રમાં ફેરફાર કરવા ખૂબ મુશ્કેલ છે.
આવેદનપત્ર કંપનીનું બંધારણ દર્શાવે છે.
વ્યાખ્યા: “આવેદનપત્ર એટલે કંપનીધારા 2013 અથવા અગાઉના કંપનીધારા મુજબ ઘડેલું અથવા વખતોવખતની જોગવાઈઓને આધીન રહીને ફેરફાર કર્યા મુજબનું આવેદનપત્ર.” (લૉર્ડ કૅન્સના જણાવ્યા અનુસાર, “આવેદનપત્ર એ કંપનીનું બંધારણ છે, જે કાયદા હેઠળ સ્થપાયેલી કંપનીના અધિકારીઓની મર્યાદા દર્શાવે છે.”)
આવેદનપત્રનું મહત્ત્વ:
કંપનીની દૃષ્ટિએ: આ કંપનીનો મુખ્ય અને પાયાનો દસ્તાવેજ છે જે કંપનીનું બંધારણ અને કાર્યક્ષેત્ર નક્કી કરે છે.
કંપનીના લેણદારો, વેપારીઓ અને બૅન્કોની દૃષ્ટિએ: ત્રાહિત પક્ષો કંપનીના ઉદ્દેશો જાણીને નાણાં ઉછીના આપવા કે નહીં તેનો નિર્ણય લઈ શકે છે.
કંપનીના શૅરહોલ્ડરોની દૃષ્ટિએ: શૅરહોલ્ડરોને ખાતરી મળે છે કે તેમના નાણાં આવેદનપત્રમાં જણાવેલ પ્રવૃત્તિઓ માટે જ વપરાશે અને તેમની જવાબદારી મર્યાદિત રહેવાથી તેઓ સલામતી અનુભવે છે.
જાહેર જનતાની દૃષ્ટિએ: સમાજની કોઈપણ વ્યક્તિ કંપનીમાં નાણાં રોકવા માટે પ્રાથમિક માહિતી આવેદનપત્રમાંથી મેળવી શકે છે.
આવેદનપત્રમાં મુખ્યત્વે નીચેની કલમોનો સમાવેશ થાય છે:
નામની કલમ (Name Clause): કંપનીનું સૂચિત નામ દર્શાવવામાં આવે છે, જે અન્ય હયાત કંપની જેવું કે વાંધાજનક ન હોવું જોઈએ.
રજિસ્ટર્ડ ઑફિસની કલમ (Registered Office Clause): કંપનીની રજિસ્ટર્ડ ઑફિસ કયા રાજ્યમાં રહેશે તેની વિગત આપવામાં આવે છે.
ધ્યેય/ઉદ્દેશ્યની કલમ (Object Clause): કંપની કયા હેતુઓ કે ધ્યેયો માટે સ્થાપવામાં આવી છે તે દર્શાવતી સૌથી અગત્યની કલમ છે.
જવાબદારીની કલમ (Liability Clause): સભ્યોની જવાબદારી મર્યાદિત છે કે અમર્યાદિત તેની સ્પષ્ટતા કરવામાં આવે છે.
મૂડીની કલમ (Capital Clause): શૅરમૂડીથી મર્યાદિત કંપનીમાં અધિકૃત શૅરમૂડીની રકમ અને તે કેટલા શૅરોમાં વહેંચાયેલી છે તે દર્શાવાય છે.
સ્થાપનાની કલમ (Subscription Clause): સ્થાપક સભ્યો દ્વારા કંપની સ્થાપવાની સંમતિ આપી સાક્ષીઓની હાજરીમાં સહી કરવામાં આવે છે.
અર્થ: કંપની આવેદનપત્રમાં જણાવેલ ઉદ્દેશોના કાર્યક્ષેત્રમાં રહીને જ કાર્ય કરી શકે છે. આવેદનપત્રમાં જણાવેલ ઉદ્દેશો સિવાય કંપની કોઈ કાર્ય કરી શકતી નથી અને જો આવાં કાર્ય કરે તો તે રદબાતલ ઠરે છે. આવાં કાર્યોને ‘સત્તા બહારનાં કાર્યો’ (Ultra Vires) કહેવામાં આવે છે.
અસરો:
સંચાલકો આવાં કાર્યો માટે વ્યક્તિગત રીતે જવાબદાર બને છે.
અદાલત આવાં કાર્યો કરતા રોકી શકે છે.
સત્તા બહારનાં કરારો રદબાતલ ગણાય છે.
કંપનીના કર્મચારી દ્વારા કરવામાં આવેલ સત્તા બહારનાં કાર્યો માટે કેટલીકવાર કંપની જવાબદાર બને છે.
સંચાલકો ત્રાહિત પક્ષ માટે જવાબદાર ઠરે છે.
(A) નામની કલમ
જવાબ: સૂચિત કંપનીનું નામ આવેદનપત્રમાં જણાવવું ફરજિયાત છે. સ્થાપક પોતાની ઈચ્છા મુજબ નામ પસંદ કરી શકે છે, પરંતુ તે હયાત કંપનીના નામ જેવું, અનિચ્છનીય, વાંધાજનક કે સરકારી સંસ્થાઓ સાથે સંકળાયેલ હોવાનો ભ્રમ ઊભો કરનારું ન હોવું જોઈએ. જાહેર કંપનીએ નામના અંતે ‘લિમિટેડ’ અને ખાનગી કંપનીએ ‘પ્રાઇવેટ લિમિટેડ’ લખવું પડે છે. સામાજિક કલ્યાણ કે ધર્મ માટે સ્થપાયેલી નફાનો ઉદ્દેશ ન ધરાવતી કંપનીઓને આ શબ્દો લખવામાંથી મુક્તિ મળે છે.
(B) રજિસ્ટર્ડ ઑફિસની કલમ
જવાબ: કંપની આવેદનપત્ર તૈયાર કરે ત્યારે તેની રજિસ્ટર્ડ ઑફિસ કયા રાજ્યમાં રાખવામાં આવશે તે જણાવવું પડે છે. કંપનીની સ્થાપનાથી 15મા દિવસથી રજિસ્ટર્ડ ઑફિસ હોવી આવશ્યક છે, જેથી પત્રવ્યવહાર કે નોટિસ મેળવી શકાય. આ સરનામાના આધારે કંપનીનું અદાલતી કાર્યક્ષેત્ર નક્કી થાય છે. સભ્યો અથવા અન્ય પક્ષકારો દસ્તાવેજો તપાસવા માટે આ ઑફિસનો સંપર્ક કરી શકે છે.
(C) ધ્યેયની કલમ
જવાબ: કંપની અસ્તિત્વમાં આવવા માટે પોતાના ઉદ્દેશો કે ધ્યેયો આવેદનપત્રમાં બતાવવા ફરજિયાત છે. સંપૂર્ણ આવેદનપત્રમાં આ સૌથી અગત્યની કલમ છે. કંપનીના સ્થાપકો ધ્યેય નક્કી કરવા માટે સ્વતંત્ર છે, પરંતુ તે કંપનીધારા, જાહેરનીતિ, ભારતનાં બંધારણ અને સામાન્ય કાયદા વિરુદ્ધ ન હોઈ શકે. આવેદનપત્રમાં જણાવેલ ઉદ્દેશ સિવાય કંપની કોઈ કાર્ય કરી શકતી નથી; જો કરે તો તે ‘સત્તા બહારનાં કાર્યો’ ગણાય છે.
(D) જવાબદારીની કલમ
જવાબ: જવાબદારીની દૃષ્ટિએ કંપનીને ત્રણ ભાગમાં વહેંચી શકાય: (1) શૅરમૂડી દ્વારા મર્યાદિત કંપની, જેમાં સભ્યોની જવાબદારી તેમણે લીધેલા શૅરની દાર્શનિક કિંમત પૂરતી મર્યાદિત હોય છે; (2) બાંયધરી દ્વારા મર્યાદિત કંપની, જેમાં સભ્યોની જવાબદારી આપેલી બાંયધરી પૂરતી મર્યાદિત હોય છે; અને (3) અમર્યાદિત જવાબદારીવાળી કંપની. એકલ વ્યક્તિની કંપનીમાં તેના મૃત્યુ પછી તેની જગ્યાએ કોણ સભ્ય થશે તે પણ દર્શાવવામાં આવે છે.
(E) મૂડીની કલમ
જવાબ: શૅરમૂડીથી મર્યાદિત કંપનીમાં મૂડીની કલમ ફરજિયાત છે. આ કલમમાં કંપનીની શૅરમૂડીની કુલ રકમ અને તે કેટલા શૅરોમાં વહેંચાયેલી છે તેમજ દરેક શૅરની કિંમત કેટલી છે તે બતાવવું પડે છે. બાંયધરીથી મર્યાદિત કંપનીમાં કંપની બંધ કરતી વખતે દરેક સભ્ય કેટલી બાંયધરી આપે છે તે સ્પષ્ટ કરવું પડે છે. જો બાંયધરીથી મર્યાદિત કંપનીને શૅરમૂડી હોય તો તેને બાંયધરી અને શૅરમૂડી એમ બંનેને લગતી બે મૂડીની કલમ હોય છે.
(F) સ્થાપનાની કલમ
જવાબ: આ કલમને ભરણાંની કલમ, જોડાણની કલમ, સંઘની કલમ કે સહીની કલમ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. જાહેર કંપની માટે ઓછામાં ઓછી સાત અને ખાનગી કંપની માટે ઓછામાં ઓછી બે વ્યક્તિઓ કાયદાકીય રીતે માન્ય હેતુ માટે કંપનીની સ્થાપના કરે ત્યારે તેમણે આમાં સહી કરવી પડે છે (એકલ વ્યક્તિ કંપનીમાં એક જ વ્યક્તિ હોય છે). સહી કરનાર સભ્યો પોતાના નામ, સરનામાં અને વ્યવસાયની વિગતો સાથે દર્શાવેલ શૅર ખરીદવાની કબૂલાત આપી સાક્ષીઓની હાજરીમાં સહી કરે છે.
નવા કંપનીધારા 2013 પ્રમાણે કંપનીના પ્રકાર અનુસાર શિડ્યુલ-I માં જણાવેલા ટેબલ નીચે મુજબ લાગુ પડે છે:
શૅરમૂડીથી મર્યાદિત કંપની: ટેબલ A પ્રમાણે
બાંયધરીથી મર્યાદિત જવાબદારીવાળી કંપની કે જેની શૅરમૂડી હોતી નથી: ટેબલ B પ્રમાણે
બાંયધરીથી મર્યાદિત જવાબદારીવાળી કંપની જેણે શૅર બહાર પાડ્યા હોય: ટેબલ C પ્રમાણે
અમર્યાદિત જવાબદારીવાળી કંપની જેને શૅરમૂડી હોતી નથી: ટેબલ D પ્રમાણે
અમર્યાદિત જવાબદારીવાળી કંપની જેને શૅર હોય: ટેબલ E પ્રમાણે