ધોરણ 11 | విષય: Samajshastra
પ્રસ્તાવના:
સમાજશાસ્ત્રનું આગવું વિષયક્ષેત્ર અને વિષયવસ્તુ છે. સામાજિક સંબંધો અને સામાજિક સંસ્થાઓનો અભ્યાસ કરતું સમાજશાસ્ત્ર સમાજનું સાતત્ય જાળવતા અને તેમાં પરિવર્તન લાવતાં પરિબળોને સમજાવે છે. એલેક્ષ ઈંકલિસે આપેલા વર્ગીકરણ મુજબ સમાજશાસ્ત્રના વિષયવસ્તુને મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:
માનવ સંબંધો અને આંતરક્રિયાઓ: સમાજમાં વ્યક્તિઓ વચ્ચેના સામાજિક સંબંધો, આંતરક્રિયા, સામાજિક ધોરણો, દરજ્જો અને ભૂમિકા, સામાજિક માળખું અને સંસ્કૃતિનો અભ્યાસ.
સામાજિક સમૂહો: સામાજિક સમૂહો, તેના પ્રકારો, લક્ષણો અને સમૂહો વચ્ચેના આંતરસંબંધો.
સમુદાયો: ગ્રામ સમુદાય, નગર સમુદાય અને આદિવાસી સમુદાયનો અભ્યાસ.
મંડળો અને સંગઠનો: સામાજિક મંડળો તથા વિવિધ સંગઠનો.
વસ્તીવિષયક લાક્ષણિકતાઓ: સમાજની વસ્તીવિષયક વિગતો.
કુટુંબ અને સગાઈ સંબંધો: કુટુંબ સંસ્થા અને સગાઈ સંબંધોનું માળખું.
આર્થિક સંસ્થાઓ: વેપાર-વાણિજ્ય, ઔદ્યોગિક સમૂહો અને વ્યાવસાયિક જૂથો.
રાજકીય સંસ્થાઓ: સરકાર, રાજકીય પ્રશ્નો, ધારાસભા, પંચાયત વગેરે.
કાનૂની સંસ્થાઓ: બંધારણ, કાનૂનવ્યવસ્થા અને સામાજિક પરિવર્તન.
ધાર્મિક સંસ્થાઓ: ધર્મો, સંપ્રદાયો અને સાંપ્રદાયિક તણાવ.
જ્ઞાતિવ્યવસ્થા: જ્ઞાતિનો ઉદ્ભવ, વિકાસ અને તેની લાક્ષણિકતાઓ.
શિક્ષણસંસ્થાઓ: સામાજિક પરિવર્તનના સાધન તરીકે શિક્ષણનું મહત્વ.
આંતરક્રિયાત્મક પ્રક્રિયાઓ: સહકાર, સ્પર્ધા, સંઘર્ષ, અનુકૂલન અને આત્મસાતીકરણ.
સામાજિકીકરણ: સમાજના સભ્યોને સમાજમાન્ય વર્તનો અને ધોરણો શીખવતી પ્રક્રિયા.
સામાજિક નિયંત્રણ: સામાજિક વિચલન અને સામાજિક નિયંત્રણની પ્રક્રિયા.
સમાજશાસ્ત્રને અંગ્રેજીમાં 'Sociology' કહે છે.
Sociology શબ્દની વ્યુત્પત્તિ લૅટિન ભાષાના 'Socious' અને ગ્રીક ભાષાના 'Logos' શબ્દો પરથી થઈ છે:
Socious (લૅટિન) → Socio (અંગ્રેજી) = સમાજ સાથે સંકળાયેલું
Logos (ગ્રીક) → logy (અંગ્રેજી) = નો અભ્યાસ / જ્ઞાન / વિજ્ઞાન
આમ, વ્યુત્પત્તિની દૃષ્ટિએ: સમાજશાસ્ત્ર એટલે સમાજ સાથે સંબંધિત હકીકતોનું વૈજ્ઞાનિક અધ્યયન.
સમય અને સ્થળ: એક સામાજિક વિજ્ઞાન તરીકે સમાજશાસ્ત્રનો ઉદ્ભવ 19મી સદીમાં પશ્ચિમ યુરોપમાં થયો.
ઉદ્ભવના મહત્વના પરિબળો:
18મી અને 19મી સદીમાં પશ્ચિમ યુરોપમાં આવેલાં ઝડપી સામાજિક પરિવર્તનો.
નવજાગૃતિ (પુનરુત્થાન).
ઇંગ્લૅન્ડમાં થયેલી ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ (જેના કારણે શ્રમજીવી વર્ગના શોષણની સમસ્યાઓ ઊભી થઈ).
ફ્રાંસની રાજ્યક્રાંતિ (લૂઈ રાજાઓની અન્યાયી શાસનવ્યવસ્થાને કારણે સામાજિક અવ્યવસ્થા નિર્માણ પામી).
નવી નવી વૈજ્ઞાનિક શોધખોળોથી રાષ્ટ્રો એકબીજાના સંપર્કમાં આવ્યા.
ઑગસ્ટ કોંતનું પ્રદાન:
પરિસ્થિતિને વૈજ્ઞાનિક રીતે સમજવા ફ્રાંસના દાર્શનિક ઑગસ્ટ કોંતે સૌપ્રથમ પ્રયત્ન કર્યો.
તેમણે 1830થી 1842 દરમિયાન છ ભાગમાં 'Positive Philosophy' નામની ગ્રંથશ્રેણી લખી.
તેમણે શરૂઆતમાં આ વિષયને 'સામાજિક ભૌતિકશાસ્ત્ર' (Social Physics) કહ્યું, પરંતુ સન્ 1839માં તેને 'સમાજશાસ્ત્ર' (Sociology) એવું નવું નામ આપ્યું. આથી ઑગસ્ટ કોંતને સમાજશાસ્ત્રના પિતા કહેવામાં આવે છે.
વિકાસ: ત્યારબાદ ઈમાઈલ દુર્ખિમ, હર્બર્ટ સ્પેન્સર, કાર્લ માર્ક્સ અને મેક્સ વેબર જેવા પ્રશિષ્ટ સમાજશાસ્ત્રીઓના યોગદાનથી સમાજશાસ્ત્રનો વિકાસ આગળ વધ્યો.
સમાજશાસ્ત્રનો વિકાસ: ફ્રાંસના વિદ્વાન ઈમાઈલ દુર્ખિમે ઑગસ્ટ કોંતે રોપેલા સમાજશાસ્ત્રના બીજને અંકુરિત કરવાનું કાર્ય કર્યું.
જીવંત અભ્યાસ: દુર્ખિમના મતે સમાજશાસ્ત્ર માત્ર સમાજનું પૃથક્કરણ નથી કરતું પરંતુ સામાજિક જીવન જીવવાની કળા છે અને તે જીવંત વ્યક્તિઓના સમૂહનો અભ્યાસ કરે છે.
સામાજિક તથ્ય (Social Facts): તેમણે સામાજિક તથ્યના અભ્યાસ પર ભાર મૂક્યો. સામાજિક તથ્યો સમૂહજીવનમાંથી ઉદ્ભવે છે, તે વ્યક્તિની બહાર છે અને વ્યક્તિને અમુક રીતે વર્તન કરવા ફરજ પાડે છે (દા.ત. રિવાજો, પરંપરાઓ).
મુખ્ય ગ્રંથ અને સિદ્ધાંતો:
તેમણે પોતાના પુસ્તક 'The Rules of Sociological Method' માં સામાજિક તથ્યોની પદ્ધતિસરની સમજૂતી આપી.
આ ઉપરાંત તેમણે આત્મહત્યા, શ્રમવિભાજન અને સામાજિક એકતા, ધર્મ, સામૂહિક પ્રતિનિધિત્વ જેવા મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંતો આપ્યા.
સામાજિક ક્રિયાનો સિદ્ધાંત: જર્મનીના વિદ્વાન મેક્સ વેબરના મતે સમાજશાસ્ત્રનું મુખ્ય અભ્યાસવસ્તુ 'સામાજિક ક્રિયા' છે. તેઓ સમાજશાસ્ત્રને "સામાજિક ક્રિયાની અર્થપૂર્ણ સમજ આપતા શાસ્ત્ર" તરીકે ઓળખાવે છે.
આદર્શ પ્રકાર પદ્ધતિ (Ideal Type): તેમણે આપેલી આદર્શ પ્રકાર પદ્ધતિ સામાજિક સંશોધનમાં ખૂબ ઉપયોગી સાબિત થઈ છે.
ધર્મ અને મૂડીવાદ: વિશ્વના જુદા જુદા ધર્મોના તુલનાત્મક અભ્યાસ દ્વારા તેમણે 'પ્રોટેસ્ટન્ટ ધર્મની આચારસંહિતા અને તેનો મૂડીવાદ અંગેનો અભ્યાસ' રજૂ કર્યો.
સત્તા અને નોકરશાહી: વેબરે આપેલો સત્તા (Authority) અને નોકરશાહી (Bureaucracy) અંગેનો ખ્યાલ સમાજશાસ્ત્રના અભ્યાસમાં વિશિષ્ટ યોગદાન ધરાવે છે.
શરૂઆત (મુંબઈ વિશ્વવિદ્યાલય): ભારતમાં સને 1914 માં સૌપ્રથમ મુંબઈ વિશ્વવિદ્યાલયમાં અનુસ્નાતક કક્ષાએ સમાજશાસ્ત્રનું અધ્યાપનકાર્ય શરૂ થયું. સને 1919 માં બ્રિટનના જાણીતા સમાજશાસ્ત્રી અને નગરનિયોજનના અભ્યાસી પેટ્રિક ગીડ્સના અધ્યક્ષપદે આ જ યુનિવર્સિટીમાં સમાજશાસ્ત્રનો સ્વતંત્ર વિભાગ શરૂ થયો.
ડૉ. જી. એસ. ઘૂર્યેનું યોગદાન: સને 1924 માં જાણીતા સમાજશાસ્ત્રી ડૉ. ગોવિંદ સદાશિવ ઘૂર્યે (G.S. Ghurye) આ વિભાગના અધ્યક્ષ બન્યા. 1952માં સ્થપાયેલી 'ઇન્ડિયન સોશિયોલૉજિકલ સોસાયટી' ના પ્રેરણાસ્ત્રોત અને 'સોશિયોલૉજિકલ બુલેટિન' ના મુખ્ય સંપાદક એવા ઘૂર્યેએ ભારતમાં સમાજશાસ્ત્રના વિકાસનો પાયો મજબૂત કર્યો.
અન્ય યુનિવર્સિટીઓમાં વિકાસ:
1917 માં કોલકાતા વિશ્વવિદ્યાલય: વૃજેન્દ્રનાથ શીલના પ્રયત્નોથી અર્થશાસ્ત્રની સાથે સમાજશાસ્ત્રનું અધ્યાપન શરૂ થયું.
લખનૌ વિશ્વવિદ્યાલય: રાધાકમલ મુખર્જી અને ડી. પી. મુખર્જીનું મહત્વનું યોગદાન રહ્યું.
પૂણે વિશ્વવિદ્યાલય: ઈરાવતી કર્વેએ સમાજશાસ્ત્રના વિકાસમાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવી.
અન્ય ભારતીય સમાજશાસ્ત્રીઓ: એમ. એન. શ્રીનિવાસ, એસ. સી. દૂબે, એ. આર. દેસાઈ, યોગેન્દ્ર સીંઘ, એ. એમ. શાહ વગેરે વિદ્વાનોએ ભારતની સામાજિક વાસ્તવિકતાઓને સમજવામાં મોટો ફાળો આપ્યો. આ ઉપરાંત ગાંધીજી અને બાબાસાહેબ આંબેડકર જેવા વિચારકોએ પણ ભારતીય સમાજનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ પ્રોત્સાહિત કર્યો.
સંશોધન ક્ષેત્રે મદદ: ICSSR (ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઑફ સોશિયલ સાયન્સ રિસર્ચ) અને UGC દ્વારા સામાજિક સંશોધનો માટે નાણાકીય સહાય મળતાં આ ક્ષેત્રને મોટો વેગ મળ્યો.
ગુજરાતમાં વિકાસ: ગુજરાતમાં વિવિધ યુનિવર્સિટીઓ અને ગૂજરાત વિદ્યાપીઠમાં સ્નાતક અને અનુસ્નાતક કક્ષાએ સમાજશાસ્ત્ર શીખવવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત સુરત ખાતે આઈ. પી. દેસાઈ એ સ્થાપેલી 'સેન્ટર ફોર સોશિયલ સ્ટડિઝ' સંસ્થા અને તેનું 'અર્થાત્' સામયિક સંશોધન ક્ષેત્રે મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપી રહ્યા છે.
વ્યાખ્યા અને અભ્યાસબિંદુ:
મનોવિજ્ઞાન: મનોવિજ્ઞાન વ્યક્તિના વર્તનનો અભ્યાસ કરતું શાસ્ત્ર છે. તે વ્યક્તિગત માનસિક પ્રક્રિયાઓ, શારીરિક-માનસિક અનુભવો અને વ્યક્તિત્વના ઘડતર પર ભાર મૂકે છે.
સમાજશાસ્ત્ર: સમાજશાસ્ત્ર સમગ્ર સમાજ, સામાજિક જૂથો, સંસ્થાઓ અને તેમની આંતરક્રિયાઓનો અભ્યાસ કરે છે.
પરસ્પરાવલંબન (સંબંધ):
વ્યક્તિ અને સમાજ એકબીજાથી અલગ થઈ શકે નહીં. તેથી મનોવિજ્ઞાન અને સમાજશાસ્ત્ર બંને એકબીજા પાસેથી માહિતીની આપ-લે કરે છે.
સમાજશાસ્ત્ર વ્યક્તિના વર્તન અને વ્યક્તિત્વના અભ્યાસ માટે મનોવિજ્ઞાનની મદદ લે છે.
મનોવિજ્ઞાન વ્યક્તિના વર્તનને સમજવા માટે તે જે જૂથ કે સમાજમાં રહે છે તેનો સંદર્ભ લે છે, તેથી તે સમાજશાસ્ત્ર પાસેથી માહિતી મેળવે છે.
સમાન ક્ષેત્રો: બંને શાસ્ત્રો 'સમાજલક્ષી મનોવિજ્ઞાન' (Social Psychology) ના ક્ષેત્રમાં ખૂબ ગાઢ રીતે સંકળાયેલાં છે.
સામાજિક મુદ્દાઓ: વલણો (Attitudes), લોકમત (Public Opinion), ટોળું (Crowd behavior) અને પ્રચાર જેવા વિષયોના અભ્યાસમાં બંને સામાજિક વિજ્ઞાનો વચ્ચેનો તફાવત ખૂબ ઓછો થઈ જાય છે.
સમાજશાસ્ત્રના પિતા: ફ્રાંસના દાર્શનિક ઑગસ્ટ કોંતને (1798-1857) "સમાજશાસ્ત્રના પિતા" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
વિજ્ઞાન તરીકે સ્થાપના: કોંતે સૌપ્રથમ કુદરતી ઘટનાઓની જેમ સમાજમાં બનતી ઘટનાઓનો પણ વૈજ્ઞાનિક અને વસ્તુલક્ષી રીતે અભ્યાસ કરવાની હિમાયત કરી.
મુખ્ય ગ્રંથો:
Positive Philosophy (છ ભાગમાં લખાયેલી ગ્રંથશ્રેણી, 1830-1842)
Positive Polity
'સમાજશાસ્ત્ર' નામકરણ: શરૂઆતમાં કોંતે પોતાના આ વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસને 'સામાજિક ભૌતિકશાસ્ત્ર' (Social Physics) નામ આપ્યું હતું. પરંતુ સને 1839 માં તેમણે તેને બદલીને 'સમાજશાસ્ત્ર' (Sociology) એવું નવું નામ આપ્યું.
સામાજિક વ્યવસ્થા અને પ્રગતિનો સિદ્ધાંત: કોંતના મતે સામાજિક વ્યવસ્થા અને સામાજિક પ્રગતિ બંને એકબીજા પર આધારિત છે. તેમણે સામાજિક પ્રગતિના ત્રણ સ્તરો દર્શાવ્યા:
ધાર્મિક સ્તર
આધિભૌતિક સ્તર
પ્રત્યક્ષ (વૈજ્ઞાનિક) સ્તર
અભ્યાસ પદ્ધતિઓ: તેમણે સમાજનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ કરવા માટે નિરીક્ષણ, તુલના, પ્રાયોગિક અને ઐતિહાસિક પદ્ધતિ ના ઉપયોગ પર ભાર મૂક્યો.
કિમ્બોલ યંગ: "સમાજશાસ્ત્ર સમૂહમાં માનવના વર્તનનો અભ્યાસ કરે છે."
યંગ અને મેક: "સમાજશાસ્ત્ર માનવજીવનના સામાજિક પાસાંઓનો વૈજ્ઞાનિક રીતે અભ્યાસ કરે છે."
એચ. એમ. જોન્સન: "સમાજશાસ્ત્ર સામાજિક જૂથો, તેનાં આંતરિક સ્વરૂપ અથવા સંસ્થાના વિવિધ પ્રકારો, તેને ટકાવી રાખતી અને પરિવર્તન લાવતી પ્રક્રિયાઓ અને જૂથો વચ્ચેના સંબંધોનો અભ્યાસ કરે છે."
કોણે: ઑગસ્ટ કોંતે
ક્યારે: સને 1839 માં (તેમના સિદ્ધાંતો 1830 થી 1842 દરમિયાન રજૂ થયા)
કયા પુસ્તકમાં: Positive Philosophy નામની ગ્રંથશ્રેણીમાં.
સમાજશાસ્ત્રની પચાસથી પણ વધુ શાખાઓ છે. જેમાંથી મુખ્ય શાખાઓ નીચે મુજબ છે:
ગ્રામીણ સમાજશાસ્ત્ર, નગર સમાજશાસ્ત્ર, કુટુંબનું સમાજશાસ્ત્ર, શિક્ષણનું સમાજશાસ્ત્ર, આર્થિક સમાજશાસ્ત્ર, રાજકીય સમાજશાસ્ત્ર, ધર્મનું સમાજશાસ્ત્ર, કાનૂનનું સમાજશાસ્ત્ર, તબીબી સમાજશાસ્ત્ર, ઔદ્યોગિક સમાજશાસ્ત્ર વગેરે.
ડૉ. જી. એસ. ઘૂર્યે, રાધાકમલ મુખર્જી, ડી. પી. મુખર્જી, ઈરાવતી કર્વે, એમ. એન. શ્રીનિવાસ, એસ. સી. દૂબે, એ. આર. દેસાઈ, નીરા દેસાઈ, આઈ. પી. દેસાઈ, તારાબહેન પટેલ, એ. એમ. શાહ, યોગેન્દ્ર સીંઘ વગેરે.