ધોરણ 11 | విષય: Samajshastra
સમાજનો અર્થ અને વ્યાખ્યા:
શબ્દાર્થ: રોજિંદા વ્યવહારમાં સમાજ શબ્દ જ્ઞાતિ, મહિલા મંડળ કે સોસાયટી માટે વપરાય છે. પરંતુ સમાજશાસ્ત્રમાં તેનો અર્થ વિસ્તૃત છે. સમાજશાસ્ત્રીય શબ્દકોશ મુજબ સમાજ એટલે નિશ્ચિત ભૌગોલિક વિસ્તાર અને આત્મનિર્ભરતા ધરાવતું માનવજૂથ.
મેકાઈવર અને પેજ મુજબ: "સમાજ એ પ્રસ્થાપિત સામાજિક સંબંધોની હમેશાં પરિવર્તન પામતી વ્યવસ્થા છે."
સમાજનાં લક્ષણો:
સામાજિક સંબંધો: માનવી-માનવી વચ્ચે પારસ્પરિક સભાનતાપૂર્વકના આંતરસંબંધો હોય છે, જે સહકાર, સ્પર્ધા કે સંઘર્ષ સ્વરૂપના હોઈ શકે છે.
સમાનતા અને વિભિન્નતા: સમાજના સભ્યોમાં માનવી તરીકેની સામ્યતા છે, જ્યારે લિંગ, વય, રસ અને શક્તિઓમાં વિભિન્નતા છે. સામ્ય અને વિભિન્નતા બંને સમાજ માટે અનિવાર્ય છે.
જુદાં જુદાં જૂથો અને પેટા જૂથો: સમાજ કૌટુંબિક, ધાર્મિક, આર્થિક અને રાજકીય જેવાં અનેક જૂથોમાં વહેંચાયેલો છે.
સામાજિક નિયંત્રણ: સમાજમાં માનવીના વર્તનને યોગ્ય દિશા આપવા અને સાતત્ય જાળવવા લોકનીતિ, રિવાજો અને કાયદા જેવી ધોરણાત્મક વ્યવસ્થા હોય છે.
સાતત્ય: સામાજિકીકરણ, લગ્ન અને કુટુંબ સંસ્થા દ્વારા સંસ્કૃતિ એક પેઢીથી બીજી પેઢી સુધી પહોંચે છે અને સમાજનું સાતત્ય ટકી રહે છે.
પરિવર્તન: પરિવર્તન એ સમાજનું અવિભાજ્ય લક્ષણ છે. સમય અને પરિસ્થિતિ મુજબ સમાજમાં સતત પરિવર્તન આવતું રહે છે.
સામાજિક દરજ્જાનો અર્થ:
સામાજિક દરજ્જો એટલે ચોક્કસ સામાજિક વ્યવસ્થામાં વ્યક્તિને અમુક સમયે પ્રાપ્ત થતું સામાજિક સ્થાન. દરજ્જાની સાથે જ સામાજિક ભૂમિકા સંકળાયેલી હોય છે.
સામાજિક દરજ્જાના પ્રકારો:
અર્પિત દરજ્જો (Ascribed Status):
જે દરજ્જો વ્યક્તિને જન્મથી અથવા જૈવિક રીતે આપોઆપ મળે છે, તેને અર્પિત દરજ્જો કહેવાય છે.
વ્યક્તિ પોતાની ઈચ્છા કે પ્રયત્ન વિના આ સ્થાન મેળવે છે.
ઉદાહરણ: જન્મથી મળતી જ્ઞાતિ, જાતિ (સ્ત્રી કે પુરુષ), રાજકુમારનો દરજ્જો વગેરે.
પ્રાપ્ત દરજ્જો (Achieved Status):
જે દરજ્જો વ્યક્તિ પોતાની વ્યક્તિગત લાયકાત, શિક્ષણ, કૌશલ્ય, મહેનત કે સિદ્ધિઓ દ્વારા મેળવે છે, તેને પ્રાપ્ત દરજ્જો કહે છે.
ઉદાહરણ: ડોક્ટર, વકીલ, શિક્ષક, ક્રિકેટર કે મેનેજરનો દરજ્જો.
સામાજિક ધોરણોનો અર્થ:
સામાજિક ધોરણો એટલે સમાજજીવનની જુદી જુદી પરિસ્થિતિઓમાં વ્યક્તિઓ દ્વારા કરવામાં આવતા વર્તનની યોગ્યતા કે અયોગ્યતા નક્કી કરતા સામાજિક નિયમો.
આ નિયમો જ સમાજમાં સામાજિક નિયંત્રણ અને સ્થિરતા જાળવે છે.
સામાજિક ધોરણોની લાક્ષણિકતાઓ:
સામાજિક ધોરણોના ઉદ્ભવની રીત: કેટલાંક ધોરણો લોકરીતિઓ અને પરંપરામાંથી સ્વાભાવિક રીતે ઉદ્ભવે છે, જ્યારે કાયદા અને સંસ્થાગત નિયમો વૈચારિક અને આયોજનપૂર્વક (જેમ કે સંસદ કે વિધાનસભા દ્વારા) બનાવવામાં આવે છે.
સામાજિકીકરણની પ્રક્રિયા દ્વારા શિખાય છે: ધોરણો જૈવિક વારસામાં મળતા નથી, પરંતુ કુટુંબ, શાળા, મિત્રજૂથ અને સંચાર માધ્યમો દ્વારા સમાજમાં રહીને શીખવામાં આવે છે.
સાંસ્કૃતિક મૂલ્યો સાથે સંબંધ: જુદા જુદા સમાજ અને જુદા જુદા સમયમાં ધોરણો અલગ-અલગ હોય છે. તે સમાજનાં સાંસ્કૃતિક મૂલ્યો પર આધાર રાખે છે.
સહજીવનની સમાનતા: માનવીની જેમ પશુ-પક્ષીઓ અને જીવજંતુઓ (જેમ કે કીડી, મધમાખી, ચિમ્પાન્ઝી) પણ સામૂહિક જીવન ધરાવે છે.
મૂળભૂત જરૂરિયાતો: બંને સમાજ પોતાની વસ્તીની જાળવણી, ભરણ-પોષણ, રક્ષણ અને કાર્યવિભાજન દ્વારા પોતાના સમૂહનું સાતત્ય જાળવે છે.
મુખ્ય તફાવત: માનવસમાજ પાસે 'સંસ્કૃતિ' (ભાષા, મૂલ્યો, વિચારશક્તિ) છે, જે માનવેતર સમાજ પાસે નથી. આ સંસ્કૃતિની વિશિષ્ટતા જ માનવસમાજને માનવેતર સમાજથી અલગ પાડે છે.
માનવીએ સ્થાયી નિવાસની શરૂઆત કરી ત્યારથી પ્રદેશ આધારિત 'સમુદાય'નો વિકાસ થયો.
મેકાઈવર અને પેજ મુજબ: નાના કે મોટા સમૂહના સભ્યો જ્યારે એક જ સ્થળે રહેતા હોય અને જીવનના મોટા ભાગનાં હિતો સંતોષવાનો પ્રયત્ન કરે ત્યારે તેવા સ્થાનિક સમૂહને સમુદાય કહે છે.
સમુદાયના મુખ્ય બે માપદંડ/ઘટકો છે: (૧) ભૌગોલિક પ્રદેશ/વિસ્તાર અને (૨) સમુદાય ભાવના. (ઉદા. ગ્રામસમુદાય, નગરસમુદાય).
જ્ઞાતિ એ ભારતીય સમાજનું એક વિશિષ્ટ અને મહત્વનું લક્ષણ છે.
જ્ઞાતિવ્યવસ્થા એ પ્રાચીન 'વર્ણ વ્યવસ્થા'માંથી ઉતરી આવેલી અર્પિત દરજ્જા પર આધારિત વ્યવસ્થા છે.
જન્મની સાથે જ વ્યક્તિને પોતાની જ્ઞાતિ પ્રાપ્ત થાય છે. જ્ઞાતિના આધારે સમાજમાં કોટિક્રમ અને કાર્યવિભાજન નક્કી થતું હતું, જેમાં વર્તમાન સમયમાં પરિવર્તન આવી રહ્યું છે.
વ્યાખ્યા: સામાજિક પરિસ્થિતિમાં વ્યક્તિ કઈ રીતે વર્તી શકે અને કઈ રીતે ન વર્તી શકે તે દર્શાવતી ધોરણાત્મક વ્યવસ્થાને સામાજિક નિયંત્રણ કહે છે.
લક્ષણો:
તે સાર્વત્રિક છે (દરેક સમાજમાં જોવા મળે છે).
તેમાં ઔપચારિક (કાયદો, પોલીસ) અને અનૌપચારિક (રિવાજો, શિષ્ટાચાર) પદ્ધતિઓનો સમાવેશ થાય છે.
તે સમાજના અસ્તિત્વ અને સાતત્ય માટે જરૂરી છે.
(અ) સમાજ: ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં રહેતું, આત્મનિર્ભરતા અને સામાજિક સંબંધોની પરિવર્તનશીલ વ્યવસ્થા ધરાવતું માનવજૂથ.
(બ) સમૂહ: સમાન ધ્યેય કે હિત ધરાવતી અને એકબીજા સાથે સામાજિક સંબંધોથી જોડાયેલી વ્યક્તિઓનું એકત્રીકરણ.
(ક) સામાજિક ધોરણો: સમાજજીવનની જુદી જુદી પરિસ્થિતિમાં વ્યક્તિના વર્તનની યોગ્યતા કે અયોગ્યતા નક્કી કરતા નિયમો.
(ડ) સામાજિક વર્ગ: આર્થિક, શૈક્ષણિક કે સામાજિક સમાન સ્થિતિ ધરાવતી વ્યક્તિઓનું જૂથ (દા.ત. ધનિક વર્ગ, મધ્યમ વર્ગ).