ધોરણ 11 | విષય: Samajshastra
સામાજિક વ્યવસ્થાનો અર્થ:
જેમ માનવ શરીરના જુદા જુદા ભાગો પરસ્પર કાર્યાત્મક સંબંધોથી જોડાઈને એક વ્યવસ્થા બને છે, તેમ સામાજિક વ્યવસ્થા પણ કાર્યાત્મક સંબંધોથી જોડાયેલા બે કે તેથી વધુ એકમોની બનેલી વ્યવસ્થા છે.
ટાલ્કોટ પાર્સન્સના મતે: "સામાજિક વ્યવસ્થા એટલે એકબીજા સાથે કાર્યાત્મક સંબંધોમાં રહેલા ભાગો દ્વારા બનેલો એક જટિલ સંકુલ."
સોરોકિનના મતે: સામાજિક વ્યવસ્થા એ એક સંગઠિત જૂથ છે, જે તેના સભ્યોના હકો, ફરજો, સામાજિક સ્થાનો, કાર્યો, ભૂમિકાઓ અને વર્તનને સ્થાપિત કરતાં સામાજિક ધોરણોનો સંકુલ ધરાવે છે.
સામાજિક વ્યવસ્થાનાં લક્ષણો (ટાલ્કોટ પાર્સન્સ મુજબ):
વિભિન્ન ભાગો વચ્ચે પરસ્પરાવલંબન: સામાજિક વ્યવસ્થા બનવા માટે ઓછામાં ઓછા બે સામાજિક એકમોનું જોડાણ હોવું જરૂરી છે. કુટુંબમાં માતા-પિતા, પતિ-પત્ની, ભાઈ-બહેન જેવા દરજ્જાઓ પરસ્પર એકબીજા પર આધારિત રહીને એક વ્યવસ્થા બનાવે છે.
સામાજિક વ્યવસ્થામાં સ્થિરતા: માનવસમાજની જરૂરિયાતો પરિપૂર્ણ કરવા વ્યવસ્થાએ લાંબા સમય સુધી સ્થિરતા ધારણ કરવી પડે છે. વ્યવસ્થા પરિવર્તન પામવા છતાં પોતાની આગવી ઓળખ અને મૂળભૂત માળખું જાળવી રાખે છે.
સામાજિક વ્યવસ્થામાં પરિવર્તન: કોઈપણ સામાજિક વ્યવસ્થા સંપૂર્ણપણે સ્થિર હોતી નથી, તે પરિવર્તનશીલ હોય છે. સામાજિક તંત્ર પોતાના અસ્તિત્વને ટકાવી રાખવા માટે સમય અને સંજોગો સાથે અનુકૂલન સાધે છે, જેમાંથી પરિવર્તન ઉદ્ભવે છે.
સામાજિક વ્યવસ્થા મુખ્યત્વે પાંચ પાસાંઓ પર આધારિત છે:
ઉપજૂથો: કોઈપણ સમાજમાં અનેક જૂથો અને તેના પેટા ભાગરૂપે વિકસેલા ઉપજૂથો હોય છે. જૂથ અને ઉપજૂથનો ખ્યાલ સાપેક્ષ છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો ભારતને જૂથ ગણીએ તો ગુજરાત તેનું ઉપજૂથ છે; જો શાળાને જૂથ ગણીએ તો શિક્ષકો, વિદ્યાર્થીઓ અને વહીવટી સ્ટાફ તેના ઉપજૂથો છે.
ભૂમિકાઓ: સામાજિક વ્યવસ્થામાં ચોક્કસ સામાજિક સ્થાન (દરજ્જા) અનુસાર સામાજિક ધોરણો પ્રમાણે વ્યક્તિ જે કાર્યો કરે છે તેને ભૂમિકા કહેવાય છે. ભૂમિકા એ દરજ્જાનું વર્તનલક્ષી પાસું છે (દા.ત. શિક્ષકનું કાર્ય ભણાવવાનું છે).
સામાજિક ધોરણો: અમુક સામાજિક પરિસ્થિતિ કે સામાજિક રચનાતંત્રમાં સ્થાન સાથે સંકળાયેલી સમૂહવર્તનની અપેક્ષાઓ એટલે સામાજિક ધોરણો. આ ધોરણો વ્યક્તિના વર્તનની યોગ્યતા કે અયોગ્યતા નક્કી કરતા માપદંડો છે.
સાંસ્કૃતિક મૂલ્યો: સામાજિક વ્યવસ્થામાં વ્યક્તિ જે વર્તન કે દરજ્જો ધરાવે છે તેનું મૂલ્યાંકન સાંસ્કૃતિક મૂલ્યો દ્વારા થાય છે. (દા.ત. શાળામાં શિક્ષકોએ નિષ્ઠાપૂર્વક કાર્ય કરવું અને વિદ્યાર્થીઓએ નમ્રતાથી વર્તવું).
ધ્યેયો: સામાજિક વ્યવસ્થા ઉપરોક્ત ચાર પાસાંઓ દ્વારા પોતાના ધ્યેયો પ્રાપ્ત કરે છે. માનવીની મૂળભૂત અને ગૌણ જરૂરિયાતો સંતોષવા માટે કુટુંબ, લગ્ન, અર્થ, શિક્ષણ અને ધર્મ જેવી વ્યવસ્થાઓ અસ્તિત્વમાં આવી છે.
સામાજિક રચનાતંત્રનો અર્થ:
રચના એટલે: એકબીજા સાથે સંકળાયેલા ભાગો કે અંગોની વ્યવસ્થિત ગોઠવણી, જેનાથી સમગ્ર માળખું તૈયાર થાય છે (દા.ત. ઈંટો, રેતી, સિમેન્ટ અને બારી-બારણાંની ગોઠવણીથી ઘર બને છે).
રોબર્ટ મર્ટનના મતે: "સામાજિક રચનાતંત્ર એટલે દરજ્જા, ભૂમિકા અને ધોરણોનો સંકુલ."
વિદ્યુત જોષીના મતે: સમાજમાં વ્યક્તિઓ દરજ્જા ધરાવે છે અને તેના પરથી ભૂમિકા ભજવે છે. આ ભૂમિકાઓ વ્યવસ્થિત સામાજિક સંબંધોની ગૂંથણી તૈયાર કરે છે, જેને સામાજિક રચના કહેવાય.
સામાજિક રચનાતંત્રના મુખ્ય લક્ષણો/અંગો:
દરજ્જાઓનું જોડાણ: વ્યક્તિઓ જ્યારે સામાજિક દરજ્જાઓથી એકબીજા સાથે જોડાય છે ત્યારે સામાજિક માળખું બને છે (દા.ત. કુટુંબમાં માતા-પિતા, પુત્ર-પુત્રીના સંબંધો).
સંસ્થાગત સાધનો અને પ્રણાલિકાઓ: રચનાતંત્રમાં પોતાના ધ્યેયો પ્રાપ્ત કરવા માટે ચોક્કસ ધોરણો અને નિયમો હોય છે.
અમૂર્ત સ્વરૂપ: સામાજિક રચનાતંત્ર એ કોઈ ભૌતિક વસ્તુ નથી પરંતુ સામાજિક સંબંધો અને દરજ્જા-ભૂમિકાની ગૂંથણી હોવાથી અમૂર્ત છે.
વિવિધ એકમોનો સમાવેશ: સામાજિક માળખાના એકમોમાં સમૂહ, સંસ્થા, સંગઠન અને મંડળોનો સમાવેશ થાય છે.
ટાલ્કોટ પાર્સન્સે સામાજિક રચનાતંત્રની ચાર કાર્યાત્મક જરૂરિયાતો દર્શાવવા માટે AGIL મોડેલ આપ્યું છે:
A - Adaptation (અનુકૂલન): સમાજે અસ્તિત્વ ટકાવવા ભૌતિક પર્યાવરણ સાથે અનુકૂલન સાધવું પડે છે. આ જરૂરિયાત મુખ્યત્વે આર્થિક સંસ્થા (ઉત્પાદન, વિતરણ) દ્વારા પૂરી થાય છે.
G - Goal Attainment (ધ્યેયપ્રાપ્તિ): દરેક સામાજિક વ્યવસ્થા પોતાના ધ્યેયો નક્કી કરે છે અને તેને પ્રાપ્ત કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે. આ કાર્ય રાજ્યસંસ્થા (રાજકીય વ્યવસ્થા) દ્વારા થાય છે.
I - Integration (સુગ્રથન): સમાજના આંતરિક ભાગો વચ્ચે સંકલન અને સામાજિક એકતા જાળવવાનું કાર્ય કાનૂની સંસ્થાઓ અને અદાલતો ધોરણોના અમલ દ્વારા કરે છે.
L - Latent Pattern Maintenance and Tension Management (રચનાની જાળવણી અને તંગદિલી નિવારણ): સમાજે પોતાના ધોરણો અને મૂલ્યોની જાળવણી કરવી પડે છે તેમજ સભ્યોના આંતરિક તણાવ અને સંઘર્ષ દૂર કરવા પડે છે. આ કાર્ય કુટુંબ, ધર્મ અને શિક્ષણ જેવી સંસ્થાઓ દ્વારા થાય છે.
સામાજિક વ્યવસ્થા એ કાર્યાત્મક સંબંધોથી જોડાયેલા બે કે તેથી વધુ સામાજિક એકમોની બનેલી વ્યવસ્થા છે.
સામાજિક સ્થાન કે દરજ્જામાં રહીને પોતાની ભૂમિકા ભજવતી વ્યક્તિઓની પારસ્પારિક આંતરક્રિયામાંથી સામાજિક વ્યવસ્થા નિર્માણ પામે છે.
સામાજિક વ્યવસ્થા પોતાના સભ્યોની જરૂરિયાતો પૂર્ણ કરવા માટે ચોક્કસ સામાજિક ધોરણો, મૂલ્યો અને સંસ્થાઓ દ્વારા કાર્યરત રહે છે.
A - Adaptation (અનુકૂલન)
G - Goal Attainment (ધ્યેયપ્રાપ્તિ)
I - Integration (સુગ્રથન)
L - Latent pattern maintenance and tension management (રચનાની જાળવણી અને તંગદિલી નિવારણ)