ધોરણ 11 | విષય: Samajshastra
સામાજિક સંસ્થાનો અર્થ:
સરળ અર્થ: સામાજિક સંસ્થા એક પ્રસ્થાપિત કાર્યપ્રણાલી છે, જે સમાજમાં લોકોની પરસ્પરની ભૂમિકાઓ અને વર્તન કરવાની રીત નક્કી કરી આપે છે. આવી વર્તન-રીતો લોકોની જરૂરિયાત સંતોષવામાં મદદરૂપ બને છે.
મેકાઈવર અને પેજ મુજબ: "સામાજિક સંસ્થા એટલે સમૂહ પ્રવૃત્તિની પ્રસ્થાપિત કાર્યપ્રણાલી."
જ્હૉનસન મુજબ: "સંસ્થા એટલે અમુક વિશિષ્ટ પ્રકારના સામાજિક સંબંધોને લાગુ પડતી ધોરણાત્મક ઢબ."
સામાજિક સંસ્થાનાં લક્ષણો:
વલણ અને વર્તનની ઢબ: સંસ્થા વ્યક્તિઓનાં વલણો અને વર્તનની ઢબ વ્યક્ત કરે છે. (દા.ત., કુટુંબમાં પરસ્પર પ્રેમ, વફાદારી અને માનની લાગણી).
સાંસ્કૃતિક પ્રતીકો: સંસ્થાને અમુક વિશિષ્ટ પ્રતીકો હોય છે જે તેની ઓળખ પૂરી પાડે છે. (દા.ત., રાષ્ટ્રગીત અને રાષ્ટ્રધ્વજ એ રાજકીય સંસ્થાનું પ્રતીક છે).
સાધન-સગવડ: સંસ્થા કાર્યો કરવા માટે ખાસ સાધન-સગવડો ધરાવે છે. (દા.ત., કુટુંબ માટે ઘર, ધર્મ માટે મંદિર).
વર્તનનાં ધોરણો: સંસ્થા લોકરીતિઓ, લોકનીતિઓ અને કાયદાનો સંકુલ છે, જે સામાજિક સંબંધો અને ભૂમિકાને માર્ગદર્શન આપે છે.
વિચારસરણી: વિચારસરણી એ વિચારો, માન્યતાઓ અને ધોરણોનો સમૂહ છે જે વર્તનને સમર્થન આપે છે. (દા.ત., એકેશ્વરવાદ કે અનેકેશ્વરવાદ એ ધર્મની વિચારસરણી છે).
કુટુંબનો અર્થ:
મેકાઈવરના મતે: "કુટુંબ એ સ્પષ્ટ અને લાંબા ગાળા સુધી ટકી રહે તેવા જાતીય સંબંધો ઉપર રચાયેલું જૂથ છે અને તેના દ્વારા બાળકોનું પ્રજનન અને ઉછેર શક્ય બને છે."
કુટુંબના પ્રકારો (વંશ, સત્તા, સ્થાન અને સહનિવાસના આધારે):
માતૃવંશી કુટુંબ: વંશગણના માતા તરફથી થાય છે. મિલકત અને સત્તાનો વારસો માતા તરફથી માત્ર સ્ત્રી-સંતાનને મળે છે.
પિતૃવંશી કુટુંબ: વંશગણના પિતાના નામથી થાય છે. મિલકત અને સત્તા પુરુષ બાળકને પિતા તરફથી મળે છે.
માતૃસત્તાક કુટુંબ: કુટુંબમાં માતા/સ્ત્રીની સત્તા સર્વોપરી અને ઉચ્ચ હોય છે. (દા.ત., આસામની ખાસી અને ગારો આદિમ જાતિઓ તથા દક્ષિણ ભારતના નાયરો).
પિતૃસત્તાક કુટુંબ: પુરુષોની સત્તા, સ્થાન અને દરજ્જો ઉચ્ચ હોય છે. સામાજિક અને આર્થિક ક્ષેત્રે પુરુષોનું પ્રભુત્વ હોય છે.
માતૃસ્થાનીય કુટુંબ: લગ્ન બાદ પતિને તેની પત્નીના માતાના કુટુંબમાં આવીને રહેવું પડે છે.
પિતૃસ્થાનીય કુટુંબ: લગ્ન બાદ સ્ત્રી પોતાના પતિના કુટુંબની (પિતાના ઘરે) સાથે રહેવા જાય છે.
સંયુક્ત કુટુંબ: બે કે તેથી વધુ પેઢીના સભ્યો એક જ નિવાસસ્થાને સાથે રહે છે, એક જ રસોડે ભોજન લે છે અને સહિયારી મિલકત ધરાવે છે.
વિભક્ત કુટુંબ: કદમાં નાનું હોય છે, જેમાં માત્ર પતિ-પત્ની અને તેમનાં અપરણિત સંતાનો જ સાથે રહે છે.
લગ્નસંસ્થાનો અર્થ: લગ્ન એ સ્ત્રી અને પુરુષ વચ્ચેના જાતીય સંબંધોને સમાજ-સ્વીકૃત બનાવતી અને કુટુંબરચનાનું પ્રથમ સોપાન પૂરૂં પાડતી સાર્વત્રિક સામાજિક સંસ્થા છે.
લગ્નના ઉદ્દેશો (હેતુઓ):
જાતીય ઇચ્છાઓની સંતોષ: સ્ત્રી-પુરુષની જાતીયવૃત્તિનો સંતોષ સમાજમાન્ય અને નિયંત્રિત રીતે પૂરો પાડવો.
પ્રજોત્પાદન અને વંશવૃદ્ધિ: નવા બાળકોને જન્મ આપીને માનવ સમાજનું સાતત્ય જાળવી રાખવું.
સહજીવન અને સંતાનોનો ઉછેર: સંતોતિની સંભાળ, ભરણપોષણ, સંસ્કાર અને ઉછેર માટે યોગ્ય વાતાવરણ પૂરું પાડવું.
આર્થિક અને સામાજિક સલામતી: સ્ત્રી, પુરુષ અને બાળકોને સામાજિક દરજ્જો, આર્થિક સહભાગીપણું અને મનોવૈજ્ઞાનિક સલામતી પૂરી પાડવી.
જી. એસ. ઘુર્યે દર્શાવેલા પરંપરાગત જ્ઞાતિના મૂળભૂત લક્ષણો:
હિન્દુ સમાજનું જુદા જુદા ખંડોમાં વિભાજન: પ્રત્યેક જ્ઞાતિ એક સ્વતંત્ર સામાજિક એકમ છે, જેમાં સભ્યપદ જન્મથી મળે છે અને દરેકને પોતાની આગવી જ્ઞાતિ પંચાયત હોય છે.
કોટિક્રમ: જ્ઞાતિઓમાં ઉચ્ચ-નિમ્નતાની એક ચોક્કસ શ્રેણી હોય છે, જેમાં ધાર્મિક દૃષ્ટિએ બ્રાહ્મણો સૌથી ઊંચા ગણાય છે.
ખાનપાન અને સામાજિક વ્યવહાર અંગેના પ્રતિબંધો: કોની સાથે ભોજન લેવું કે પાણી પીવું તે અંગે ઝીણવટભર્યાં સામાજિક ધોરણો અને નિયમો પ્રવર્તે છે.
નાગરિક તથા ધાર્મિક અસમર્થતાઓ અને વિશેષાધિકારો: ચડિયાતાપણા અને ઊતરતાપણાના ખ્યાલોને લીધે નિમ્ન જ્ઞાતિઓ અધિકારોથી વંચિત રહેતી, જ્યારે ઉચ્ચ જ્ઞાતિઓ વિશેષાધિકારો ભોગવતી.
વ્યવસાયની પસંદગી પર અંકુશો: દરેક જ્ઞાતિનો વ્યવસાય વંશપરંપરાગત અને નક્કી થયેલો રહેતો.
લગ્ન પરના પ્રતિબંધો: જ્ઞાતિમાં અંતર્લગ્નનો નિયમ મજબૂત હતો; દરેક વ્યક્તિએ પોતાની જ્ઞાતિ કે પેટાજ્ઞાતિમાં જ લગ્ન કરવાં પડતાં.
સ્ત્રી-પુરુષ વચ્ચેના જાતીય સંબંધો: જાતીય ઇચ્છાઓની તૃપ્તિ અને વંશવૃદ્ધિ માટે સ્ત્રી-પુરુષ વચ્ચે સંબંધ સ્થપાય છે.
લગ્નપ્રથા: જાતીય સંબંધોને સમાજ-સ્વીકૃત બનાવવા લગ્નપ્રથા અનિવાર્ય છે.
સહનિવાસ: લગ્ન પછી પતિ-પત્ની એક જ ઘરમાં સાથે રહે છે.
વંશાવલી: દરેક કુટુંબમાં પૂર્વજો અને વંશજો વચ્ચેનો સંબંધ દર્શાવતી માતૃસત્તાક કે પિતૃસત્તાક વંશાવલી હોય છે.
આર્થિક સહભાગીપણું: સભ્યોની ભૌતિક જરૂરિયાતો, પ્રજનન અને બાળઉછેર માટે આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ અને વ્યવસ્થા કરવામાં આવે છે.
જૈવિક કાર્ય: સ્ત્રી-પુરુષની જાતીય જરૂરિયાતોને નિયંત્રિત અને સમાજસ્વીકૃત રીતે પૂર્ણ કરવી.
સામાજિક-સંસ્કૃતિક કાર્ય: બાળકોનો ઉછેર કરી તેમને સામાજિકીકરણ આપવું અને સંસ્કૃતિનું એક પેઢીથી બીજી પેઢીમાં હસ્તાંતર કરવું.
દરજ્જો પૂરો પાડવો: લગ્ન દ્વારા સ્ત્રી અને પુરુષ બંનેને સમાજમાં પતિ-પત્ની તરીકેનો નવો સામાજિક દરજ્જો મળે છે.
મનોવૈજ્ઞાનિક કાર્યો: ભાગીદારો વચ્ચે પરસ્પર પ્રેમ, સાહચર્ય, અને માનસિક સલામતી પૂરી પાડવી.
ખંડવિભાજનમાં પરિવર્તન: જન્મગત દરજ્જા કરતાં શિક્ષણ, આવક અને સત્તા આધારિત પ્રાપ્ત દરજ્જો મહત્વનો બન્યો છે; જ્ઞાતિ પંચાયતોની સત્તાઓ નબળી પડી છે.
સામાજિક કોટિક્રમમાં પરિવર્તન: શિક્ષણ અને કૌશલ્યના કારણે આર્થિક રીતે આગળ આવેલી જ્ઞાતિઓનો કોટિક્રમમાં પ્રભાવ વધ્યો છે.
ખાનપાન-સંપર્ક પરના પ્રતિબંધોમાં પરિવર્તન: શહેરીકરણ અને આધુનિકીકરણના લીધે ભોજન અને સંપર્ક અંગેના કડક પ્રતિબંધો નાબૂદ થયા છે.
અસમર્થતાઓ અને વિશેષાધિકારોની નાબૂદી: કાયદા (જેમ કે એટ્રોસિટી ઍક્ટ, અસ્પૃશ્યતા નિવારણ) અને બંધારણીય સમાનતાના કારણે વિશેષાધિકારો નાબૂદ થયા છે.
વ્યવસાય પસંદગીની સ્વતંત્રતા: વંશપરંપરાગત વ્યવસાયોનું બંધન તૂટ્યું છે અને કૌશલ્ય આધારિત નવા વ્યવસાયો અપનાવાયા છે.
લગ્ન સંબંધિત પરિવર્તનો: સ્પેશિયલ મેરેજ ઍક્ટ વગેરેના લીધે આંતરજ્ઞાતીય લગ્નોનું પ્રમાણ વધ્યું છે.
નાનું કદ: સંયુક્ત કુટુંબોના સ્થાને નાના કદના વિભક્ત (એકલ) કુટુંબો વધ્યા છે.
જવાબદારીનું ક્ષેત્ર ઘટવું: દૂરના રક્તસંબંધીઓ પ્રત્યેની ફર્જો અને કુટુંબ પ્રત્યેનો પરંપરાગત બોજ ઓછો થયો છે.
પતિ-પત્નીના સંબંધોમાં બદલાવ: સત્તા અને તાબેદારીના સંબંધોના સ્થાને પરસ્પર સમાનતા આધારિત સંબંધો વિકસ્યા છે.
માતા-પિતા અને સંતાનોના સંબંધો: પિતાની આત્યંતિક સત્તા નબળી પડી છે અને સંતાનોના વિચારો તથા સ્વતંત્રતાને સ્થાન મળ્યું છે.