ધોરણ 11 | విષય: Sanskrit
અર્થ: "બધી દિશાઓ મારી મિત્ર બની રહો."
સંદર્ભ અને સમજૂતી: આ પંક્તિ અથર્વવેદના 'અભયમ્' પ્રાર્થના મંત્રમાંથી લેવામાં આવી છે. અહીં ઋષિ ઈશ્વર પાસે પ્રાર્થના કરે છે કે તેમને મિત્ર તરફથી, શત્રુ તરફથી, જાણીતી બાબતોથી, અજાણી કે નજરે ન પડતી બાબતોથી, રાત્રે તથા દિવસે—દરેક પ્રકારે ભયરહિત (અભય) કરવામાં આવે. આ પ્રાર્થનાના અંતિમ ચરણમાં ઋષિ કહે છે કે જો બધી જ દિશાઓ મારી મિત્ર બની જાય, તો ભયને કોઈ સ્થાન જ રહેતું નથી. સર્વ દિશાઓ પ્રત્યે મિત્રતાનો ભાવ એ અભયતાની ચરમસીમા દર્શાવે છે.
અર્થ: "જેમ ગાય પોતાના જન્મેલા વાછરડાને પ્રેમ કરે છે, તેમ તમે એકબીજાને ચાહતા રહો (પ્રેમ કરો)."
સંદર્ભ અને સમજૂતી: આ મંત્ર અથર્વવેદના 'સંકલ્પઃ' શીર્ષક હેઠળથી લેવામાં આવ્યો છે. અહીં માનવ સમાજમાં પરસ્પર સ્નેહ અને સમભાવ કેળવવાની વાત કરી છે. ઋષિ ઉપદેશ આપે છે કે લોકોએ દ્વેષરહિત, સમાન હૃદયવાળા અને સમાન મનવાળા બનવું જોઈએ. ગાય પોતાના નવજાત વાછરડાને જે નિઃસ્વાર્થ અને ઉત્કટ પ્રેમ આપે છે, તેવું જ પ્રેમાળ વર્તન મનુષ્યોએ પરસ્પર એકબીજા પ્રત્યે રાખવું જોઈએ.
ઋગ્વેદના 'સંજ્ઞાનમ્' શીર્ષક ધરાવતા આ મંત્રમાં સમગ્ર સમાજમાં એકતા, સંગઠન અને સહકારની ભાવના (એકાત્મભાવ) પ્રગટ કરવામાં આવી છે.
સમાજમાં એકતા: ઋષિ ઉપદેશ આપે છે કે સૌના વિચારો સમાન થાય, સૌની સભા કે સમિતિઓ સમાન બને, સૌના મન અને ચિત્ત એક સરખા ઉદ્દેશ્યવાળા બને.
સહકારની ભાવના: જ્યારે સમાજના દરેક સભ્યોના મન અને વિચાર એકજૂથ થાય છે, ત્યારે જ રાષ્ટ્ર કે સમાજની પ્રગતિ થાય છે.
ભેદભાવનો અભાવ: આ મંત્રમાં કોઈ જાતિ, લિંગ કે દેશનો ભેદભાવ રાખ્યા વિના સમસ્ત માનવજાતને એકસૂત્રે બાંધવાની અને સમાન ભાવે આહુતિ (હવિષ) આપવાની વાત કરવામાં આવી છે, જે ભારતીય સંસ્કૃતિના "વસુધૈવ કુટુંબકમ્" અને શ્રેષ્ઠ એકાત્મભાવ દર્શાવે છે.
(1) अग्ने नय .................... विधेम ॥
उत्तरम्: अग्ने॒ नय॑ सु॒पथा॑ रा॒ये अ॒स्मान् विश्वा॑नि देव व॒युना॑नि वि॒द्वान् । यु॒यो॒ध्य॑स्मज्जुहु॒रा॒णमेनो॒ भूयि॑ष्ठां ते॒ नम॑ उक्तिं विधेम ॥
(2) समानो मन्त्रः .................... जुहोमि ॥
उत्तरम्: स॒मा॒नो मन्त्र॒ समि॑तिः समा॒नी स॑मा॒नं मनः॑ स॒ह चि॒त्तमे॑षाम् । स॒मा॒नं मन्त्र॑म॒भि म॑न्त्रये वः समा॒नेन॑ वो ह॒विषा॑ जुहोमि ॥