ધોરણ 11 | విષય: Sanskrit
(1) 'ક' શબ્દ જ્યારે પુલ્લિંગમાં વપરાય છે, ત્યારે કયા કયા અર્થ આપે છે ?
ઉત્તર : 'ક' (કઃ) શબ્દ જ્યારે પુલ્લિંગમાં વપરાય છે, ત્યારે તે સાત અર્થ આપે છે: ૧. બ્રહ્મા, ૨. આત્મા, ૩. રવિ (સૂર્ય), ૪. મયૂર (મોર), ૫. અગ્નિ, ૬. યમ, અને ૭. અનિલ (વાયુ).
(2) ધન્વંતરિ અને ચન્દ્ર માટે 'અબ્જ' શબ્દ શા કારણે વપરાય છે ?
ઉત્તર : 'અબ્જ' શબ્દની વ્યુત્પત્તિ 'અપ્સુ જાયતે ઇતિ અબ્જઃ' (જે જળમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે તે) એમ થાય છે. પુરાણો અનુસાર સમુદ્રમંથન સમયે આયુર્વેદના પ્રવર્તક 'ધન્વંતરિ' અને 'ચંદ્ર' બંને સમુદ્ર (જળ)માંથી પ્રગટ થયા હતા, તેથી જળમાંથી જન્મ લેવાના કારણે ધન્વંતરિ અને ચંદ્ર માટે 'અબ્જ' શબ્દ વપરાય છે.
(3) 'નિગરણ' શબ્દ ક્યારે ભોજનનો અને ક્યારે ગળાનો અર્થ આપે છે ?
ઉત્તર : જ્યારે 'નિગરણ' શબ્દ નપુંસકલિંગમાં (નિગરણમ્) વાપરવામાં આવે છે ત્યારે તે 'ભોજન' નો અર્થ આપે છે; પરંતુ જ્યારે આ જ શબ્દ લિંગ પરિવર્તન કરીને પુલ્લિંગમાં (નિગરણઃ) વાપરવામાં આવે છે ત્યારે તે 'ગળા' (કંઠ) નો અર્થ આપે છે.
(4) 'અયિ' અને 'અયે' અવ્યયોના અર્થભેદનો ખ્યાલ આપો.
ઉત્તર :
અયિ : આ અવ્યય 'પ્રશ્ન કરવાના સંદર્ભમાં' (સવાલ પૂછવા) અથવા 'અનુનય' (વિનય-પ્રાર્થના કરવા) માટે વપરાય છે.
અયે : આ અવ્યય 'ક્રોધ' (ગુસ્સો) અથવા 'વિષાદ' (દુઃખ/શોક) વ્યક્ત કરવાના સંદર્ભમાં વપરાય છે.
(5) જન્મ-ક્રિયાને કહેવા માટે કયા કયા ધાતુઓ વપરાય છે ?
ઉત્તર : જન્મ-ક્રિયા (ઉત્પન્ન થવું/જન્મ લેવો) દર્શાવવા માટે સંસ્કૃતમાં 'ઉત્પદ્યતે' (ઉત્ + પદ્), 'જાયતે' (જન્), 'પ્રરોહતિ' (પ્ર + રુહ્) અને 'ઉદ્ભવતિ' (ઉદ્ + ભૂ) જેવા ધાતુરૂપો વપરાય છે.
(1) લિંગભેદથી થતો અર્થભેદ
સંસ્કૃત ભાષામાં કેટલીકવાર શબ્દનું લિંગ બદલાતાં તેના અર્થમાં સંપૂર્ણ પરિવર્તન આવી જાય છે. કોષશાસ્ત્રમાં આવા શબ્દોનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. શ્લોક ૩ માં આનું સુંદર ઉદાહરણ આપેલું છે. 'નિગરણ' શબ્દ મૂળ એક જ છે, પરંતુ જો તેને નપુંસકલિંગમાં 'નિગરણમ્' તરીકે પ્રયોજવામાં આવે તો તેનો અર્થ 'ભોજન' (ખાવું તે) થાય છે. જ્યારે તેને પુલ્લિંગમાં 'નિગરણઃ' તરીકે પ્રયોજવામાં આવે તો તેનો અર્થ 'ગળું' (કંઠ) થાય છે. આ દર્શાવે છે કે સંસ્કૃતમાં શબ્દપ્રયોગ વખતે લિંગ શુદ્ધિનું કેટલું મહત્ત્વ છે.
(2) 'અજ' શબ્દના અર્થો
સંસ્કૃતમાં 'અજ' શબ્દ અનેક અર્થો ધરાવે છે. વ્યુત્પત્તિ અને શબ્દપ્રકારના આધારે તેના જુદા જુદા અર્થો નિશ્ચિત થાય છે:
યૌગિક અર્થ: 'ન જાયતે સઃ અજઃ' (જેનો કદી જન્મ થતો નથી) એ વ્યુત્પત્તિ પ્રમાણે તે વિષ્ણુ, શિવ અને બ્રહ્મા નો અર્થ આપે છે.
રૂઢ અર્થ: સામાન્ય વ્યવહારમાં રૂઢિગત રીતે તે 'બકરો' અર્થ આપે છે.
યાદચ્છિક અર્થ: સ્વેચ્છાએ પાડેલા નામ તરીકે તે રઘુરાજાના પુત્ર 'રાજા અજ' નો અર્થ આપે છે.
આ ઉપરાંત કામદેવ માટે પણ 'અજ' શબ્દ પ્રયોજાય છે.
(3) 'ક' શબ્દની અનેકાર્થતા
સંસ્કૃત વ્યાકરણ અને કોષશાસ્ત્રમાં માત્ર એક જ અક્ષર (વર્ણ) પણ સ્વતંત્ર અર્થ ધરાવે છે. 'ક' અક્ષર એ એકાક્ષરી કોષનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. 'ક' વર્ણ જ્યારે પુલ્લિંગમાં (કઃ) વપરાય છે ત્યારે તે સાત અર્થ આપે છે: બ્રહ્મા, આત્મા, સૂર્ય, મોર, અગ્નિ, યમ અને વાયુ. જ્યારે 'ક' વર્ણ નપુંસકલિંગમાં (કમ્) વપરાય છે ત્યારે તે મસ્તક (શિર), જળ (પાણી) અને સુખ જેવા અર્થો દર્શાવે છે. લૌકિક અને વૈદિક એમ બંને સાહિત્યમાં 'ક' વર્ણની આ અનેકાર્થતા જોવા મળે છે.
(4) પૃથ્વીવાચક શબ્દો
અમરકોષમાં પૃથ્વી (ધરતી) માટે કુલ ૨૧ નામો આપવામાં આવ્યા છે (જ્યારે સમગ્ર સંસ્કૃત સાહિત્યમાં ૩૩ નામો મળે છે). આ દરેક નામ પાછળ પૃથ્વીનો ચોક્કસ ગુણધર્મ છુપાયેલો છે:
અચલા / સ્થિતા: જે વિચલિત થતી નથી, સ્થિર છે.
વિશ્વંભરા: જે આખા વિશ્વનું ભરણ-પોષણ કરે છે.
સર્વંસહા / ક્ષ્મા: જે સૌના અપરાધો અને ભાર સહન કરે છે.
વસુધા / વસુધરા / વસુમતી: જે પોતાના પેટાળમાં રત્નો અને ધન-ઐશ્વર્ય (વસુ) ધારણ કરે છે.
કાශ්යપી: કશ્યપ મુનિની પુત્રી મનાતી હોવાથી.
રસો / અવનિ / મેદિની / પૃથ્વી: પોતાના વિશાળ ફેલાવા અને રક્ષણ કરવાની ક્ષમતાના આધારે.
(1) યૌગિક શબ્દ
જે શબ્દનો અર્થ તેના ઘટક અવયવો (ધાતુ, પ્રત્યય કે પ્રકૃતિ) ની વ્યુત્પત્તિ પરથી નક્કી થતો હોય તેને 'યૌગિક શબ્દ' કહે છે. એટલે કે મૂળ ધાતુનો જે અર્થ થાય તે જ અર્થ શબ્દનો બને છે. દા.ત., 'અજ' શબ્દ 'ન જાયતે સઃ' (જે જન્મતો નથી) એ વ્યુત્પત્તિથી 'ઈશ્વર/વિષ્ણુ' અર્થ આપે છે. તેવી જ રીતે 'અબ્જ' શબ્દ 'અપ્સુ જાયતે તત્' (જળમાં ઉત્પન્ન થનાર) વ્યુત્પત્તિથી 'કમળ' કે 'ચંદ્ર' નો અર્થ આપે છે.
(2) 'અયિ' અવ્યયની અર્થચ્છટા
સંસ્કૃત ભાષામાં અવ્યય પદો સંભાષણને સુચારુ અને ભાવવાહી બનાવે છે. 'અયિ' એવો જ એક અવ્યય છે જેની બે મુખ્ય અર્થચ્છટાઓ છે:
પ્રશ્ન પૂછવા માટે (પ્રશ્ને): જ્યારે સામી વ્યક્તિને કોઈ સવાલ પૂછવો હોય ત્યારે સંબોધનરૂપે 'અયિ' વપરાય છે.
વિનય કે અનુનય માટે (અનુનયે): જ્યારે કોઈને પ્રેમથી, વિનમ્રતાથી કે આદરપૂર્વક પ્રાર્થના કરવાની હોય ત્યારે 'અયિ' નો ઉપયોગ થાય છે.
(3) 'વસુ' આધારિત પૃથ્વીનાં નામ
સંસ્કૃતમાં 'વસુ' શબ્દનો અર્થ ધન, દ્રવ્ય, સોનું કે રત્ન થાય છે. પૃથ્વી પોતાના પેટાળમાં અસંખ્ય રત્નો, ખનિજો અને ધન-સંપત્તિ છુપાવીને રાખે છે, તેથી પૃથ્વીના નામકરણમાં 'વસુ' શબ્દનો વિશેષ પ્રયોગ થયો છે:
વસુમતી: ધન-ઐશ્વર્યવાળી.
વસુધા: ઉત્તમ ધન આપનારી.
વસુન્ધરા: શ્રેષ્ઠ રત્નો અને ધનને પોતાના ધારણમાં રાખનારી.
આ ત્રણેય નામો પૃથ્વીની સમૃદ્ધિ અને પોષક શક્તિનો નિર્દેશ કરે છે.